Saturday, 22 October 2011

ڕێگەی بەدەستهێنانی ڤیزاکارد بە ڕەسیدەوە!!

سڵاوتان لێبێت
ڕێگەی بەدەستهێنانی ڤیزاکارد بە ڕەسیدەوە!!
تەنها لەبەرامبەر هه‌ڵسه‌نگاندنی دوو ماڵپەر بە باش یان خراپ یان زۆر باش، رەسیدت پێ دەبەخشن.
سەرەتا کلیک لەسەر ئەم لینکەی خوارەوە بکە :
کلیک لێره‌ بکه‌
یەکەمجار کلیک بکە لەسەر دروستکردنی حساب
Create A Free Account
فۆرمی پرکردنەوەت بۆ دەکرێتەوە .. تێیدا بنوسە
1-UserName: ناوی بەکارهێنەر
2-PassWord:
وشەی تێپەڕ(مەرجە زیاتر بێت لە ٧ وشە یان ژمارە )
3-First Name:
ناوی یەکەم(ناوی یەکەمت بنوسە)
4-Last Name:
ناوی دوەم(ناوی دوهەمت بنوسە)
5-Gender:
نێر یان مێ
6-Age:
تەمەن
7-Email Address:
ئیمەیلە راستەکەی خۆت بنوسە ،باشتر وایە دروست بێت چونکە ژمارەت ڤیزاکەت لەوێ وەردەگریت
8 ـ کۆدی دژە سپام :
لەناو لاکێشەکەدا ئەو کۆدە بنوسە کە بۆت دیاری کراوە.

9 ـ کلیک بکە لەسەر:
Create Free Account
پەیجێکی تازەت بۆ دەکرێتەوە کە ئەویش سەرەتای کارەکەمانە
پێش هەمو کارێک سەیری رەسیدەکەت بکە بە ناوی:
Balance
ئێستە تۆ رەسیدەکەت سفرە ... هیچت نیە ..ئێستە ئەم کارانە ئەنجام دە بۆ دەستکەوتنی رەسید.
له‌ ژێر surveys دا کۆمه‌ڵێک لینک هه‌یه‌ یه‌ک یه‌ک بیان که‌ره‌وه‌
نمونه‌( A Website Evaluation is Available.) پاشان که‌ کردته‌وه‌ پەیجێکی تازەت بۆ دەکرێتەوە
کلیک بکه‌ له‌سه‌ر
Start Survey Now
پاشان شتێک له‌و دو بۆشاییه‌ بنوسه‌ بۆ نمونه‌ good
پاشان کلیک له‌
Click Here to submit BOTH reviews
پاشان کلیک له‌Click Here to go Home and to see your New Balance بکه‌ بۆ گه‌رانه‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تا ده‌بینین بالانسه‌که‌مان زیاد بوه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌شه‌کانی ترش بکه‌ له‌ ئه‌نجاما بالانسه‌که‌ت ئه‌بێت به‌ 17$

پاشان Invite Friends بکه‌ لینکێکت ئه‌داتێ بیده‌ به‌ هاورێکانت هه‌ر هاورێیه‌کت له‌ رێگه‌ی ئه‌و لینکه‌ی تۆوه‌ خۆی تۆمار بکات بالانسه‌که‌ی تۆ به‌ بری 1:25$ زیاد ده‌کات
ئەگەر رەسیدەکەت گەیشت بە ٧٥$ ، ئەوا بچۆ بۆ:
Redeem Money
ئەو برە پارەیە دادەنێیت ،ئەوانیش ژمارەی کارتەکەت دەدەنێ و هەندێک زانیاری تر.
لە کۆتاییدا بوی بە خاوەنی ڤیزا کارتی خۆت بە بێ ماندو بون .. بە دۆلاری ڕاستی ...
ئەم رێگەیە تەجرەبە کراوە 100%
پاشان بچۆ بۆ ماڵپەری :www.amazon.com
بۆ کرینی کەل و پەلەکانت
لەگەڵ رێزمدا بۆ هەموان.


سه‌رچاوه‌h4kurd
...درێژه‌ی بابه‌ت

Tuesday, 11 October 2011

مێژووی رۆژنامەگەری جیهان




ئەو راگەیاندنەی كە بڕیار بوو دنیا بگۆرێت، یەكەم تیشکی خۆی لە یەكێك لە رۆژەكانی ساڵی 1605 لە ستراسبۆرگ دەرخست.( ستراسبۆرگ حكوومەتێكی كۆماری ئازاد بوو لە سەدەی شازدەدا)
دیارە یووهان كارلۆسی چاپكار نەیدەزانی كە وەها كاریگەریەكی دەبێت.یووهان كارلۆس ئەو كەسە بوو كە رۆژنامەی (Relation)ی چاپ كرد.ریلەیشێن وشەیەكی لاتینیە كە لە(Relatio) داتاشراوە وبە واتای راپۆرت دانە و هەر لە بەر ئەمەش بوو كە ئەم ناوەی بۆ هەڵبژارد.ناوبراو پێرەوی لە چوار خاڵی سەرەكی راگەیاندنی مۆدێرن كرد كە بریتین لە:
1. یەكەم رۆژنامە بوو كە چەند بابەتێكی جیاوازی لە خۆ دەگرت واتە بابەتەكانی هەمەجۆر بوون.
2. گرنگی بە هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگا دەدا.
3. رۆژنامەیەكی جیهانی و زانیاری بەخش بوو.
4. بەردەوام بوو لە وەشان.
ریلەیشێن یەكەمین رۆژنامەی هەفتانە
ریلەیشێن رۆژنامەیەكی هەفتانە بوو كە ماوەی 70 ساڵ بێ پسانەوە بڵاو دەبووەوە،بەڵام لە هەندێك بوارەوە لە رۆژنامەكانی ئێستا جیاواز بوو. لەو سەردەمەدا پۆستچییەكان رۆڵێكی چالاكیان هەبوو لە كۆكردنەوەی هەواڵەكاندا،ئەمەش بۆ خراپبوونی رێگاوبان وهۆیەكانی گواستنەوە دەگەڕایەوە كە دەبووە هۆی تێچوونی زۆر ویەواشی لە گەڕاندا، هەر بۆیە پۆستچییەكان هەواڵەكانیان لە كەژاوە ورێبوار و سوارەكان كۆ دەكردەوە و دەتوانین بلێین كە هەمان رۆڵی هەواڵنێرانی ئێستایان هەبوو و هەروەها لە بەر ئەوەی كە هەواڵكان بە واتای راستەقینەی وشە زۆر نەبوون، هەر شتێ تەنانەت ئەگەلر هەواڵیش نەبووبا بڵاو دەكرایەوە بە بێ‌ ئەوەی تەنانەت پێداچوونەوەی پێدا بكرێت.
- یەكەمین رۆژنامەی فەرانسە بە ناوی (Gazette) لە ساڵی 1631 بڵاوكرایەوە.
- یەكەم رۆژنامە لە ئینگلیز، بە ناوی(Gazette oxford)لە ساڵی 1665 بڵاو كرایەوە.ئەم رۆژنامەیە لە شاری ئاكسفۆرد دەردەچوو، واتە لەو شارەی كە بنەماڵەی پاشایەتی لە ترسی بڵاو بوونەوەی تاعوون پەنایان تێ‌بردبووو.بەڵام كە دوای یەك ساڵ گەرانەوە بۆ پێتەخت(لەندەن) ناوی رۆژنامەكە گۆردرا بۆ(London Gazette).
- لە وڵاتی سوید یەكەم رۆژنامە بە ناوی (post-och inrikes tidningar)لە ساڵی 1645 بڵاو بووەوە و بە كۆنترین رۆژنامە دادەنرێت كە تا ئێستاش بە بەردەوامی لە وەشان بەردەوامە.
- 50 ساڵ دواتر رۆژنامە گەیشتە وڵاتی ئامریكا.لە ساڵی 1690 رۆژنامەی (public occurencec)لە شاری بۆستۆن چاپ و بڵاو بووەوە،بەڵام بە داخەوە دوای دەركردنی یەكەم ژمارە،بەخێرایی داخرا،هەر بۆیە ساڵی1734 بەساڵی دەست پێ‌ كردنی بڵاو بوونەوەی رۆژنامەی مۆدێرن لە ئامریكا دەزانرێت ،واتە ساڵی لە دایك بوونی رۆژنامەی هەفتانەی نیویۆرك(new York weekly journal).
- یەكەم رۆژنامە لە كانادا لە ساڵی 1752 بە ناوی(Halifax gazette) دەرچوو.
- یەكەم رۆژنامە لە نیوە گۆی رۆژهەڵاتی زەوی (سیدنی گەزێت نیوساوت ئەدڤێرتایمز) بووكە لە ساڵی 1803 لە ئۆسترالیا دەردەچوو.
- لە هیند رۆژنامەی (Bombay samachar) بە دوو زمانی ئینگلیزی و گەجێراتی ، كەزمانی باكووری رۆژئاوای هێندە، بڵاو بووەوە ولە ژاپۆن رۆژنامەیەك بە ناوی(nichi nichi) دەرچوو.
- لە دایك بوونی رۆژنامە بە واتا هەنووكەییەكەی لە ساڵی1650 بوو،كە لە لایزیكی ئاڵمانیا رۆژنامەی (Einkommnde zeitungen) دەرچوو.ئەم رۆژنامەیە لە هەفتەیەكدا 6 ژمارەی لێ‌ دەردەچووكە چوار لاپەرە بوو و قەبارەكەی 5/31 لە 17 c.mبوو.هەر چەندە لە سەرەتاوە رۆژنامەكان لە باری ژمارەوە زۆر نەبوون ،ئەوانەی كە بە زمانی ئاڵمانی رۆژنامەیان دەخوێندەوە بە رادەی پێویست رۆژنامەیان لە بەر دەستدا بوو بۆ خوێندنەوە.لە سەرەتای سەدەی هەفدەدا نزیك بە هەفتا رۆژنامە بە زمانی ئاڵمانی دەردەچووكە لە رێژەی ئەو رۆژنامانەی كە لە دەرەوەی ئاڵمانیا دەردەچوو زۆرتر بوون.تیراژی هەر كام لەم رۆژنامانەگەلە،300 تا 400 دانە بوو،كە لە لایەن 200 تا250 هەزار نەفەرەوە دەخوێندرانەوە و لە بەر ئەوەی كە هەموو كەسێك توانای كرینی رۆژنامەی نەبوو هەر دانەیەكیان چەند جار دەستاودوست دەكرا وهەروەها بە هۆی نەخوێندەوار بوونی سێ‌ یەكی خەڵك،لە قاوەخانە و شوێنە گشتیەكاندا نەفەرێ دەیخوێندەوە بۆ ئەوانی دیكە ولە سەر دوایین هەواڵ و گۆرانكاریەكان دەدوان و شرۆڤەیان دەكرد،مامۆستای زانكۆ و پرۆفسۆرەكانیش لە وانە گوتنەوەدا، لە راپۆرت و زانیاریەكانی ناو رۆژنامەكان كەلكیان وەردوەگرت.
لە ئاكامی چوونە سەرەوەی ئاستی تێگەیشتن و زانیاری خەڵك،پێشوازییەكی زۆرتر لە خوێندنی رۆژنامە كرا و حەز و ئارەزووی خەڵك لە خەرج كردنی پارە،بۆ كبرینی رۆژنامە تا دەهات پتر دەبوو.لە دەوروبەری ساڵی 1800 رۆژنامەی Hambuger unparthey ische correspondentنزیكەی 4هەزار نەفەر خوێنەری هەبوو و چوار هەزار دانە لەم رۆژنامەیە،كە لە لای ئەورووپیەكان وەكوو سەرچاوەیەكی باوڕپێكراوی هەواڵ و زانیاری وابوو،دەنێردرا بۆ وڵاتانی دیكەی ئۆرووپایی.ئەم رۆژنامەیە توانی بۆ یەكەمین جار،ئەو رۆژنامەنووسگەلەی كە تاقەسەرچاوەی داهاتیان لە رێگەی رۆژنامەنووسیەوە بوو، لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە.
لە ناوەڕاستەكانی سەدەی نۆزدەدا دەركەوت كە هیچ شتێك ناتوانێت ببێت بە لەمپەر لە رێگای پێشكەوتن وگەشەكردنی رۆژنامەدا،بە كارهێنانی شێوازی نوێ‌ بۆ درووست كردنی كاغەز و تێكەڵ كردنی ناوەرۆكی بابەتەكان لە ریكلام،بووە هۆی درووست بوونی سەرچاوەیەكی نوێ‌ی داهات بۆ رۆژنامە و رۆژنامەوانان و لە ئاكامدا نرخی رۆژنامەكان دابەزی و بووە هۆی ئەوەی خەڵكی زۆرتر بتوان بیكرن وكەلكی لێوەربگرن و هەروەها پێشكەوتن لە بواری تەنەلۆژیای چاپی،رۆلێكی بەرچاوی هەبوو لە گۆرینی رۆژنامە بۆ ئامڕازێكی راگەیاندنی گشتی.


تایمزی لەندەن ویەكەمین ئامێری چاپی دوو سیلاندری


فریدریك كۆئینگ لە ساڵی 1814 ئامێرێكی چاپی درووست كرد كە لە دوو سیلاندر پێكهاتبوو و بە هێزی هەڵم كاری دەكرد كە دەیتوانی لە یەك كاتژمێردا1100 لاپەرە چاپ بكات.
رۆژنامەی تایمزی لەندەن یەكەم رۆژنامە بوو كە ئەم ئامێرەی بە كار هێنا و لە 28ی نوامبری 1814 ، لە ماوەی چەند كاتژمێرێكدا 4هەزار دانە رۆژنامەی چاپ كرد.
لە ساڵی 1845 كۆمپانیای (Augsburg machinen fabric) دامەزرا و تا ساڵی 1872 توانی 750 ئامێری چاپی ئۆتۆماتیكی سیلاندری لە ئاڵمانیا و دەرەروەی ئاڵمانیا بفرۆشێت.
لە سەدەی نۆزدەهەم دا جۆن ڤۆلتێری یەكەم ئامێری چاپی سیلاندری تایبەت بە رۆژنامەی درووست كرد، كە دواتر بە ناوی ئامێری چاپی ڤۆلتێرەوە ناسرا و بۆ یەكەم جار لە لایەن تایمزی لەندەنەوە كەلكی لێوەرگیرا.
ماوەیەك دوای ئەوە لە پیشانگای جیهانی ڤیەنا دا لە ساڵی 1873 ،كۆمپانیای ماشین فابریك ئێگسبێرگ ئامیچرێكی بچووكتری درووست كرد، كە وەكوو ئامێرە كەی ڤۆلتێر كاری دەكرد، بوڵام بەو جیاوازییەوە كە كارپیچكردنی ئاسانتر بوو و هەروەها لە ملوەی یەك كاتژمێردا 12 هەزار لاپەرەی پشتوڕوو چاپ دەكرد.
گەشە كردنی خێرا لە بواری رۆژنامە ماشین فابریك ئێگسبێرگی(ناوەكەی گۆراوە بۆ پلائێن مان رۆلەند) ناچار كرد،بیر لە درووست كردنی ئامێرێكی نوێی چاپ بكاتەوە و بەم شێوەیە رۆتاپلاندا لە ساڵی 1897 وەكوو ئامێرێكی پرۆفشناڵ پێشكەش بە بواری رۆژنامەگەری كراو لە ساڵی 1912 یەكەمین ئامێری رۆل ئۆفیستی درووست كرد، هەنووكە پتر لە سێ‌ یەكی رۆژنامەكانی دنیا بە ئامێرەكانی ئۆفێست مان رۆلەند چاپ دەبن.

18000هەزار رۆژنامە لە جیهاندا

لە گەشەكردنی سەركەوتووانەی رۆژنامەكاندا كە ماوەی چوار سەدەیە درێژەی هەیە، بە تەنیا شێواز و پرۆسەكانی بەرهەمهێنان نەگۆراون، بەڵكوو رۆژنامەكانیش ئاڵووگۆری بنەرەتییان بە سەردا هاتووە.
رۆژنامە هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانیەوە لە ستراسبۆرگ،ئەو كات كە پۆستچییەكان ئەركی پەیامنێریان دەگێرا و پەیامەكان بە بێ‌ پێداچوونەوە وپێ‌ زیادكردنی شرۆڤە وخوێندنەوەی رووداو چاپ دەكران،پرۆسەی پۆخت بوون وبوون بە ئامرازێكی راگەیاندنی گشتی دەپێوا،بۆ ئەوەی راكەیاندنێك بێت كە لە هەموو جیهاندا بەرگری لە ئازادی بكات.بە درێایی چەند سەدە شانبەشانی گۆرانكاریە كۆمەڵایەتی،ئابووری و فەرهەنگییەكان رۆشتووە و جاری واش هەبووە كە دیاریكەری رێبازی گۆرانكاریییەكان بووە.
رۆژنامە لە یادی 400 ساڵەی لە دایكبونی دا، بووەتە ئامرازێكی راگەیاندن كە ەل بواری شێوازەكانی خستنە رووی پسپۆرانەی بابەتەكانەوە زۆر دەوڵەمەندترە لە پێشوو و بە ئاسانی دەخوێندرێتەوە و لە باری وێنە ورازاندنەوەی لاپەرەكانیەوە گونجاوە و زیاتر لە یەك ملیار بەرگی لە 200 وڵاتی جیهاندا بڵاوە.
ئەنجۆمەنی جیهانی رۆژنامەكان(WAN)18هەزار رۆژنامە لە تەواوی دنیادا نوێنەرایەتی دەكات و لە هەمان كاتدا 6500 رۆژنامەش لە دەرەوەی ئەم چوارچێوەیە كار دەكەن كە هەموویان رۆژنامەی رۆژانەن.
رۆژنامە لە سەردەمی زانیارییەكاندا
رۆژنامەكان دەمێكە لە لایەن رادیۆ،تەلەڤزیۆن و ئینتەرنێتەوە تووشی ركابەرێتیەكی دژوار بوونە بەڵام سەرەرای ئەوەش، تا ئێستا ئەو چارەنووسە رەشەی كە بۆ رۆژنامە چاوەڕوان دەكرا نەهاتووەتە دی .
رۆژنامە ئەلەكترۆنی و كاغەزییەكان وەكوو دوو ئامرازی راگەیاندنی تەواوكەری یەكتر بڵاو دەبنەوە و چۆنایەتی(كواڵێتی)چاپ هیچ كاتێك نەگەیشتۆتە ئەم ئاستەی ئێستا.بەڵام سەرەرای ئەوەش رۆژنامەكان لە چەند ساڵی رابردووەوە،بە تایبەتی لە وڵاتانی پیشەسازی رۆژئاوادا تووشی لاوازی و دابەزینی رێژەی خوێنەران بوونە.زانیارییەكان بەلێشاو بەرەو ئینتەرنێت بەڕێ‌ دەكرێن و نەوەی خولیای ئینتەرنێت رۆژبەرۆژ ژمارەیان زۆرتر دەبێت.ئایا رۆژە پر لە شكۆ و شانازییەكانی رۆژنامە روو لە كۆتاییە؟

ژیانەوەی رۆژنامە لە چین و هێند

گۆمانی تێدا نیە كە شێوازەكانی گەیاندن گۆرانیان بە سەردا هاتووە و ئەم گۆرانكارییانەش درێژەیان دەبێت. لە كاتێكدا كە بە كارهێنانی ئامرازەكانی راگەیاندن لە سەرەتاكانی سەدەی بیست و یەك، 50كاتژمێر لە هەفتەدا هەڵكشانی بووە بە بەراوەرد لە گەڵ سەرەتاكانی سەدەی بیستەم دا،رۆژنامەكان دەسكەوتێكی ئەوتۆیان نەبووە(لە باری زۆر بوونی خوێنەرەوە)،بەڵام سەررەرای ئەوەش دەكرێت بە داهاتووی رۆژنامە گەشبین بین.بە گوێرەی ئەو راپۆرتەی كە ئەنجۆمەنی جیهانی رۆژنامەكان بڵاوی كردووەتوە،داهاتی بانگەشە(ریكلام)لە رۆژنامەكان لە ساڵی 2003 دا%2 زیادی كردووە بە بەراورد لە گەڵ ساڵی 2002 وهەروەها تیراژی رۆژنامەكانیش لە ئاستی جیهانیدا،لە ساڵی 2003دا %12 دابەزیوە بە بەراورد لە گەڵ ساڵی 2002 .


پڕتیراژترین وڵاتی دنیا لە باری فرۆشتن و بەكارهێنانی رۆژنامەوە وڵاتی چینە، بە فرۆشتنی 85 میلیۆن بەرگ رۆژنامە لە رۆژدا، سەرەڕای ئەوەی كە لە هێند ئەم ژماەرەیە72 میلیۆن بەرگە ودەكەوێتە پلەی دووەمی جیهانەوە لە باری خوێندنەوە و فرۆشتنی رۆژنامە لە رۆژدا.
چاوخشاندنێك بە سەر وڵاتانی دیكەدا پۆتانسیلی رۆژنامەمان بۆ دەردەخات.لە سیرالیۆن كە هەژارترین وڵاتی دنیایە وئاستی نەخوێندەواری %85 ە،ژمارەی رۆژنامەكان لە 12 دانە لە ساڵی 1997 بۆ50 بڵاوكراوە لە ساڵی2005 زیادی كردووە.
لە ئەفغانێستانكە ئاستی خوێندەواری لە سەتا بیستە،لە ساڵی 2002 نزیكەی 256 بڵاڤۆك بڵاو دەكرایەوە كە150 دانەیان لە كابۆلی پێتەخت دەردەچوو.لە وڵاتی سێنێگال رۆژنامەكان لە گەڵ كەمی كڕیار بەروڕوون وئەمەش بە چاوخشاندنێك بە باری ئابووری ئەو وڵاتەدا بۆمان دەردەكەوێت كە شتێكی ئاساییە،پوونكە نرخی یەك رۆژنامە یەكسانە بە نرخی یەك كیلۆ برنج. بەڵام سەرەرای ئەوەش رۆژنامەكانی سێنێگال بە بەردەوامی دەخوێندرێنەوە و نزیكەی %60 خوێنەرانی رۆژنامە لەم وڵاتەدا رۆژنامە لە خەڵكی تر وەردەگرن بۆ خوێندنەوە.
بەرهەمهێنەرانی رۆژنامە و بابەتەكانی رۆژنامە لە سەردەمی زانیاریدا بەرەو كوێ‌ دەچن؟

رۆژنامەكان نزیك بە 400 ساڵە لە هەموو دنیادا ئاراستەكانی رای گشتی دیاری دەكەن و هێشتا لە شێوازە راگەیاندنە باوڕپێكراو و لاینگردارەكانن لە بواری گەیاندنی زانیاری دا.گرنگترین ئەركی بەرهەمهێنەرانی رۆژنامە راگرتنی ئەو پێگەیەیە.بە گوێرەی ئەو زانیاریانەی كە لە نوێترین توێژینەوەی ئەنجۆمەنی جیهانی رۆژژنامەكان لە بواری پرۆسە رۆژنامەوانیەكان بە دەست هاتووە و بە پێ‌قسەكانی تیمۆتی بالدوین كە بەرێوەبەری ئەم ئەنجۆمەنەیە: هەنووكە بەرێوەبەرانی رۆژنامەكان زۆرتر لە هەمیشە هەوڵ دەدەن ، تا بە پشتبەستن بە شێوازی نوێ‌ و ستراتێژییە جیاوازەكان ،خوێنەری زۆرتر بۆ لای خۆیان رابكێشن.زۆربەی لە رۆژتامەكان بە مەبەستی تێركردنی حەز و ئارەزووەكانی خوێنەرەكانیان ،دەستیان دایە گۆرانكاری گشتی و بنەڕەتی لە رۆژنامەكەو چاپكردنی بە شێوەی رەنگی وبە كارهێنانی شێوازی نوێ‌ لە دیزاین و گۆرانكاری لە لاپەرەكانی رۆژنامەكە بە مەبەستی راكێشانی سەرنجی لاوان بۆ لای خۆیان. یەكێك لەم رێگاگەلە بڵاو كردنەوەی رۆژنامەیە لە وێستگەی شەمەندەفەر و مێترۆدا بە بێ‌ بەرامبەر.
داهاتی ریكلام لە رۆژنامە مەجانیەكان دا لە ماوەی یەك ساڵدا %5/1 هەڵكشانی بە خۆیەوە بینیوە وچاوەروان دەكرێت لە ماوەی 5 ساڵدا %6/22 بەرز بێتەوە.
چاپكەری سویدی بڵاڤۆكی بێ‌ بەرامبەری مێترۆئینتەرناشناڵ، رۆژانە 5/5میلیۆن دانە لە بڵاوكراوەكەی خۆی لە 16 وڵاتدا بڵاو دەكاتەوە.هەر بۆیە دەتوانین بڵێین كە داهاتووی رۆژنامە جێگەی ئۆمید و گەشبینی تێدایە.
رۆژنامە بە گوێرەی داواكاری
كاتێك كە مرۆڤ لە وڵاتی خۆی نیە دیتنی رۆژنامەیەك بە زمانی خۆی دڵشادی دەكات،هەر بۆیە میوانەكانی هۆتێلەكان لە گشت دنیادا،بە گەرموگوڕییەوە پێشوازی لەNews paper direct دەكەن.
نیووزپەیپێر دایرێكت ناوی خزمەتگوزارییەكە كە 200 رۆژنامە لە 35 وڵاتی دنیا بە زمانی جۆراوجۆرەوە كۆدەكاتەوە ودەیخاتە بەر دەستی لاینگرانی رۆژنامە.بنەمای ئەم بیرۆكەیە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1999 و وڵاتی كانادا كە لە لایەن كۆمپانیایەكەوە لە شاری ڤەنكووڤەر ئەنجام درا. ئەم كۆمپانیایە كە دەفتەری نوێنەرایەتیی لە شاری نیویۆرك هەیە،رۆژنامەكان بە شێوەی دیجیتالی پێشكەش بە رۆژنامەخوێنەكان دەكەن لە هەموو دنیادا.هەر كەس لەگەڵ ئەم كۆمپانیایە پەیماننامە واژوو بكات واتە ببێت بە بەشداربوو،پیداویستیەكانی(hard ware)و (soft ware) كەلكوەرگرتن لە خزمەتگوزاریەی بۆ دابین دەكرێت و بەم شێوەیە دەتوانێت ئەو رۆژنامانەی كە حەزی لێیەتی لە ئینتەرنێتەوە وەربگرێت و رایكێشێت.(پرینتی بكات).راكێشراوی ئەم رۆژنامانە لە قەبارەی A3 دایە و لەباری سیما و روومەتەوە وەكوو رۆژنامە سەرەكییەكەیە.هەنووكە ئەم خزمەتگوزاریە جگە لە میوانخانەكان، لە كتێبخانە،دامەزراوەكانی توێژینەوە وهیڵە ئاسمانی و دەریاییەكانیش كەلكی لێوەردەگیرێت.

بەسەرهاتی پر لە هەورازونشێوی رۆژنامە

رۆژنامەی Relationبە واتای پێوەندی یان گەیاندن،لە مانگی ژوونی ساڵی 1605 لە شاری ستراسبۆرگی ئاڵمانیای ئەو كات و فەرانسەی ئێستا،چاپ كرا. ریلەیشێن یەكەمین رۆژنامەی گشتی بوو كەتایبەت نەبوو بە هەواڵەكانی كۆشكی پاشایەتی و دەسەڵاتی ناوچەیی وپێداهەڵگوتن بە دەسەڵاتبەدەستان.هەموو جۆرە هەواڵێَكی سەبارەت بە هەر كەسێك كارێكی گرنگی كردبا یان دەیتوانی بیكات بەڵام نەیدەكرد،بڵاو دەكردەوە ودەتوانین بڵێین كە بڵاڤۆكێكی بازرگانی بوو بە نرخێكی دیاریكراوەوە و هەروەها یەكەمین رۆژنامەی رۆژانەش بوو.مێژووی بڵاوكردنەوەی رۆژنامە زۆر لە ریلەیشێن كۆنترە. - لە سەردەمی ژوولیووس سێزاردا،بڵاڤۆكێك لە شاری رۆما دەردەچوو بە ناوی (ئاكتە دیوورنا) كە لە سەرەتاكانی دەستبەكاربوونی، بەتەنیا كار و بریارەكانی سێزاری تێدا چاپ دەبوو،بەڵام دواتر چالاكییەكانی سێناو حكوومەتیشی پێ‌ زیاد بوو و ناوەكەی گۆردرا بۆ ئاكتە سێناتۆس.ئەم بڵاڤۆكە دەستنووسە لە چەند شوێنێكی گشتی لە ناو شاردا و لە شوێنێكدا كە لە بەرامبەر با و باران بپارێزرێت، هەڵدەواسرا و بۆ ئەوەی زۆرترین خەڵك بتوانن بیخوێننەوە.
-لە سەدەی سێهەمی زایینی دا، بە بڕیاری ئەردەشێری پاپەكان (تێبینی وەرگێڕ:دامەزرێنەری ئیمپراتوووریەتی ساسانی كە كورد بوو) بڵاڤۆكێك بڵاو دەكرایەوە بە ناونیشانی (رۆزنامەك) و بۆ هەندێك كەسایەتی ناودار و ناسراو دەنێردراز ناوەرۆكی ئەم بڵاڤۆكە بریتی بوو لە :چالاكییەكانی كۆشكی پاشایەتی،حكوومەت و مۆبدان مۆبد(لە مۆگ پتان مۆگ پت وەرگیراوە و بە واتای سەرۆك قەشەی زەردەشتییەكانە) . وەشانی ئەم بڵاڤۆكە تا ناوەڕاستەكانی دەسەڵاتی خۆسرۆ پەرویز درێژەی هەبوو.
-لە ساڵی 713ی زایینی لە بیژینگ(پەكین سەرباژێری وڵاتی چین)بڵاوكراوەیەك وەكوو رۆژنامەكیزەردەشتیەكان دەرچوو بەڵام بەو جیاوازیەوە كە جاروبار بابەتێكی سەبارەت بە خەڵكی ئاسایی بڵاو دەكردەوە.ئەم بڵاڤۆكە سەرەتا بە شێوەی دەستنووس بوو بەڵام دوایی بەشێوەی چاپی بڵاو كرایەوە.بۆ ئەنجام دانی ئەم كارە سەرەتا بابەتەكەیان لە سەر تەختەیەك دەنوووسی و دەوروبەری نووسراوەكەیان هەڵدەكەند(قووڵیان دەكرد) و سۆباغیان لێ‌ دەداو دوایی لە سەر كاغەز چاپیان دەكرد و بڵاویان دەكردەوە.چینیەكان پێش دەركردنی ئەمبڵاوكراوەیە كاغەز و سۆباغ لە لایان ناسابوو.
لە فەرهەنگنامەی كتێب و چاپ دا ناوی ئەم بڵاڤۆكە (كای یووهانە) كە پێدەچێت لە ناوی مانگی دەرچوونەكەیەوە هاتبێت.
-دیسان دەكەرێینەوە بۆ ساڵی 1605 و رۆژنامەی ریلەیشێن،واتە ئەو رۆژنامەیە كە یووهان كارلۆس بڵاوی كردەوە و ئێستا بە دایكی هەموو رۆژنامەكان ناوی لێ‌ دەبرێت.
-لە ساڵی 1621 لە لەندەن بڵاڤۆكی گشتی بە ناوی correntلە چاپ درا ویەكەمین رۆژنامە لە فەرانسە بە ناوی گازێت لە ساڵی 1631 دەرچوو. لە ساڵی 1646 لە ولاچتی سوید بڵاوكراوەیەك دەرچوو بە ناوی (پۆست ئیندیچكس تێنینگار )كە تاێستاش بێپسانەوە لە وەشان بەردەوامە.
لە سەرەتای سەدەی 18دا رۆژنامەوانی وەكوو پیشەیەكی گشتگیر و ئاسایی چاوی لێ‌ دەكرا وهێدیهێدی یاساو رێساكانی تایبەت بە رۆژنامەوانی دیاری دەكرا تا ئێستا كە وای لێ‌ هاتووە كە بە دەسەڵاتی چوارەم ناوی لێ‌ دەبرێت و ئەركە سەرەكییەكەی بریتییە لە بەرگری كردن لە گەل و وڵات.
هەموو ساڵێك ئەنجۆمەنی جیهانی رۆژنامەكان ، رێو رەسمی ساڵانەی خۆی بە بۆنەی ، لەدایك بونی رۆژنامەی ریلەیشێن لە شاری ستاسبۆرگ، بەرێوە دەبات.
لە كۆبوونەوەكانی ئەم ئەنجۆمەنەد،ئامار،كێشەكان و پێشكەوتنەكانی رۆژنامەوانی لە ماوەی ساڵی پێشوودا دەخرێتەبەر باسو توێژینەوە.لە كۆبونەوەی ساڵی 2004دا 1300 سەرنووسەر و بەرێوەبەری رۆژنامە لە 81 وڵاتی دنیا بەشدارییان كرد.بەگوێرەی ئامارە فەرمییەكانی ئەم ئەنجۆمەنە لە ساڵی 2004:لە تەواوی دنیادا6580 رۆژنامەی رۆژانە(ئەوانەی كە لە هەفتەیەكدا شەش ژمارەیان لێ‌ دەردەچێت)بڵاو دەكرێتەوە و رۆژانە 395 میلیۆن دانەیان لێ‌ دەفرۆشرێت وهەر وەها نێونجی تیراژی هەر رۆژنامەیەكی لە ساڵی 2003 تا2004 زۆرتر لە 60 هەزار دانە لە رۆژ دا راگەیاندووە،بە تەنیا ئەو شوێنانە نەبێت كە رێژەی دانیشتوانی خوێندەوار و رۆشنبیری، لە 300هەزار نەفەر كەمترن . ئەم ئەنجۆمەنە ئەم بە ناوی هێمای نەخۆشی رۆژنامەوە لە سەر ئەم شوێنانەی دواوە.هەر بە گوێرەی ئەم ئامارگەلە ، ژمارەی خوێنەرانی رۆژنامە لە ژاپۆن لە هەموو وڵاتانی دنیا پترە و بەرامبەرە لە گەڵ %64ی هەموو بە تەمەنەكانی ئەم وڵاتە وهەروەها پڕتیراژترین رۆژنامەكانی دنیاش لە وڵاتی ژاپۆن دەردەچن.ئەگەر ئەم ژمارەیە بەراورد بكەین لە گەڵ وڵاتی ئامریكادا دەكاتە %23.
ا 85میلیۆن نەفەر چینی،72میلیۆن هێندی،نزیكەی 70میلیۆن ژاپۆنی و 57میلیۆن ئامریكایی لە ماوەی یەك رۆژدا رۆژنامە دەكرن.لە ساڵی 2003 تیراژی رۆژنامەكان لە ئەورووپا%4/1 و لە ئامریكا %2/0 دابەزیوە و هۆكاری ئەم دابەزینە ركابەرێتی وێبلاگ وسایت(ماڵپەر)،رادیۆ و تەلەڤزوون نادێر كراوە.
كۆنگرەی 57ی ژوورنالیستەكان كە لە ئێستانبۆل بەرێوە چوو،پێشنیار دەكات : رۆژنامەكان هەوڵبدەن تەواوكەری (مكمل) رادیۆ، تەلەڤزیۆن و وێبلاگەكان بن وبابەتگەلێك بڵاو بكەنەوە كەلە توانای ئامرازەكانی دیكەی راگەیاندندا نەبێت بۆئەوەی ركابەرێتییەكە تووندتر بێت.بەڵام هەندێك لە رۆژنامەكان توانای ئەم ركابەرێتی كردنەیان نەبووو ولە كاری خۆیاندا سەركەوتوو نەدەبوون.هەر بۆیە پێشنیارێكی دیكە كرا كەشرۆڤەكارەكان و وتارنووس و رۆژنامەنووسە بە ئەزموونەكان،سەرەتا بابەتەكانیان لە رۆژنامە بڵاو بكەنەوە ،دواتر بیخەنە سەر وێبلاگ و ماڵپەر.بەڵام ئەم بیرۆكەیەش كاریگەرییەكی ئوتۆی لە سەر بردنە سەرەوەی تیارژی رۆژنامەكان نەبوو، هەر بۆیە تەنیا كارێك كە رۆژنامەكان دەتوانن بیكەن لە بەرامبەر ئامرازەكانی تری گەیاندندا ، داهێنانی نوێ‌ و راگرتن و نەدۆراندنی رۆژنامەنووسە پسپۆر و بە ئەزمووونەكانیانە.

چ كەسانێك رۆژنامە دەخوێننەوە؟

لە ئاكامی راپرسییەك كە لە مانگەكانی مارچ،ئاپریل و مەی لە ساڵی 2004 لە 14 وڵاتی دنیا كراوە،خەڵك لە دەیەی یەكەمی سەدەی 21دا هەواڵە نوێیەكان لە رادیۆ و تەلەڤزیۆنەكان وەردەگرن نەوەكوو لە رۆژنامەكانەوە.بە پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا،رادیۆ لە سەعاتی دەستی ومۆبایل و تەنانەت لە قەلەمدا درووست كراوە و وەرگرتنی هەواڵی نوێ‌ لەم ئامێرەوە ئاسانترە لە رۆژنامە وهەروەها كرینی تەلەڤزیۆنی گیرفانی و ئەو مۆبیلانەی راستەوخۆ پێوەندییان هەیە بە سەتەلایت و تۆری ئینتەرنێتەوە، كاری ركابەرێتی كردنی رۆژنامەی قورس و گران كردووە.هەروەها سەرچاوەكی تری هەواڵی نوێ‌ دامەزراوەكانی كۆكردنەوەی هەواڵ و وتارن،كە لە كەمترین ماوەدا ،تازەترین هەواڵكان بۆ داواكارەكان دەنێرن.ئەم دلمەزراوانە بە گوێرەی داوكاری خوێنەران،نوێترین هەواڵ و بۆچوونەكانی ناو رۆژنامەیان بۆ دەنێرن وهەر تاكێك دەتوانێت هەر كاتێك ئارەزووی هەبوو هەر هەواڵ یان وتارێك كە لە راگەیاندنەكانی جیهاندا بڵاو دەكرێتەوە دەست بخات و بیبخوێنێتەوە.لە ئەنجامی ئەم راپرسیەدا هاتووە كە: لە باروودۆخی سەدەی بیست و یەكدا خوێنەرانی رۆژنامە كەسگەلێكن كە خوازیاری راپۆرتی شرۆڤەكارانە، وتار ،نامەكانی خەڵك،سێمینار،وتووێژی سەرشەقام(وەرگرتنی بۆچوونی خەڵك سەبارەت بەبابەتێك،پرۆژەیەك یان كردەوەیەك) و ئەو بابەتانەی كە پێوەندی بە وردەكارییەكانی ژیان وچالاكییەكانی كۆمەڵگە شارستانییەكانن.
لەم شێوەیە دەتوانین بڵێین كە خەڵك لە دەیەی یەكەمی سەدەی بیستەم دا،ئەو شتەیان لە رۆژنامە دەوێت كە نەوەی پێش خۆیان هەمان شتیان لە گۆڤارەكان دەویست.بۆ وێنە كاریكاتۆر شتێك نیە كە بكرێت لە رێگای ئامرازە نوێیەكانی گەیاندنی زانیارییەوە وەدەست بكەوێت و یان بیرەوەری تاكەكان ودیمەنە كۆنەكانیش بە هەمان شێوە.هەر بۆیە نووسەرانی رۆژنامە دەبێت بە دوای وەها بەڵگەگەلێك دا بگەڕێن.

رۆژنامەی تایبەت(پسپۆری )

نۆڤامبری 2004 پیتێر كۆكس،رۆژنامەوانی ئامریكایی دوای دەیان ساڵخەبات لە پێناو بە درووست نیشاندانی ئەو بۆچوونەی كە هەندێك رۆژنامە دەبێت، تایبەت بە لێدوان لە سەر یەك بابەت بێت، لە تەمەنی 67ساڵیدا كۆچی دوایی كرد.
كۆكس كە پێشتر بەڕێوەبەری رۆژنامەیەكی گەورە بوو،گەیشتبووە ئەو ئاكامە كە رۆژنامەی تاك بابەتی دەتوانێت خزمەتی زۆرتر بكات بە كۆمەڵگا لە بوارێكی تایبەتیدا.بۆ میناك رۆژنامەی وەرزشی لە بواری وەرزش،رۆژنامەی پەروەردەیی لە بواری چاككردنی چۆنیەتی پەروەردە و رۆژنامەی پزیشكی لە بواری ناساندنی ئەم زانستە بە خەڵك ونیشانەكانی نەخۆشیەكان و رێگاكانی پێشگیری لە تووشبوون بەم نەخۆشییانە.

هەر وەها كەسی خوێنەر دەتونێت وێرای كڕینی رۆژنامەیەكی گشتی،بە پێ‌ حەز وئارەزووی خۆی بۆ بوارێكی تایبەتی،رۆژنامەیەكی تایبەت بەو بوارەش بكڕێت.
كۆكس هەروەها لە سەر ئەو بڕوایە بوو كە رۆژنامە پسپۆرییەكان دەتوانن،ئەو بابەتانەش بنووسن كە پێوەندی بە پسپۆری رۆژنامەكەوە نیە بەڵام بە كورتی و هەروەها پێوابوو كە یارمەتییەكانی حكوومەت و دامەزراوەكانی تربە تەنیا دەبێت بەو رۆژنامە و گۆڤارانە بدرێت كە باس لە بابەتێكی تایبەتی دەكەن بۆ گەشەپێدانی پەروەردەی گشتی و مسۆگەر كردنی پێداویستیەكانی ئەندامانی كۆمەڵگا.
كۆكس بۆ بە ئەنجام گەیاندنی بۆچوونەكەی خۆی لە بەرێوەبەرایەتی كردنی ئەو رۆژنامەیە كە كاری تێدا دەكرد كشایەوە و رۆژنامەیەكی دامەزراند كە تایبەت بوو بە هەواڵ وبابەتەكانی تایبەت بە ژینگە.ئەم رۆژنامەیە كە ناوی (مین تایمز) لە ساڵی 1978 دەرچوو و بابەتەكانی تایبەت بوون بە ژیان بە سەر بردن لە ژینگە،لە خۆراك و خانووەوە بگرە تا ئاژووتنی ئۆتۆمبێل و كەش و هەوا.
بیرۆكەكەی كۆكس دوای چەندەها ساڵ لە وڵاتانی جیهان بە گشتی و لە وڵاتانی ئاسیایی دا بە تایبەتی،تا رادەیەكی زۆر كەلكی لێوەرگیراوە و سەركەوتوو بووە.

و؛ عه‌لی
سەرچاوە: وێبسایتی تفاهم
...درێژه‌ی بابه‌ت

نیشاندانی کورته‌ و درێژه‌ی بابه‌ته‌کان له‌ سه‌ر بلۆگه‌ر



بۆ نیشاندانی کورته‌ و درێژه‌ی بابه‌ته‌کان له‌ سه‌ر بلۆگه‌رسه‌ره‌تا؛

1.ده‌چینه‌ به‌شی(design)

2. Edit HTML
3. Expand widget HTML
4. CTRL+F بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و شوێنه‌ی که‌ مه‌به‌ستمانه کۆده‌که‌ی تێدا دانێین‌ .دواتر</head> له‌ ناو کادری سێرچ ده‌نووسین یان په‌یستی ده‌که‌ین.
5. به‌شی یه‌که‌می کۆده‌که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ی هید په‌یست ده‌که‌ین.
تێبینی؛ ده‌بێ له‌به‌شی(expand widget templates)  له‌سه‌ره‌وه‌، هێمای دروست لێده‌ده‌ین.

به‌شی یه‌که‌می کۆدی HTML

<script type='text/javascript'>var thumbnail_mode = &quot;no-float&quot; ;
summary_noimg = 500;
summary_img = 450;
img_thumb_height = 100;
img_thumb_width = 120;
</script>
<script src='http://sites.google.com/site/simoxisite/Home/read-moreotomatis.js' type='text/javascript'/>

ئه‌مجاره‌  
            1.<data:post.body/>  له‌ ناو کادری سێرچ ده‌نووسین بۆ دۆزینه‌وه‌ی شوێنی مه‌به‌ست.
2.<data:post.body/> ده‌سڕینه‌وه‌ و به‌ جێگه‌ی به‌شی دووه‌می کۆده‌که‌مان په‌یست ده‌که‌ین.
3.لێره‌دا به‌شی (Read more) ده‌سڕینه‌وه‌ و ده‌نووسین درێژه‌ی بابه‌ت یان زۆرتر بخوێنه‌.
 4.له‌ قۆناغی کۆتاییدا سه‌یڤ  لێده‌ده‌ین.

به‌شی دووهه‌می کۆدی  HTML

<p><b:if cond='data:blog.pageType != &quot;item&quot;'> <div expr:id='&quot;summary&quot; + data:post.id'><data:post.body/></div> <script type='text/javascript'>createSummaryAndThumb(&quot;summary<data:post.id/>&quot;);</script> <span class='rmlink' style='float:right;padding-top:20px;'><a expr:href='data:post.url'> ÒíÇÊÑ ÈÎæ?äåæ坠....</a></span> </b:if> <b:if cond='data:blog.pageType == &quot;item&quot;'><data:post.body/></b:if></p>

تێبینی؛ ده‌بێ ئه‌م کۆدانه‌ سه‌ره‌تا کۆپی بکرێنه‌ سه‌ر نۆتپه‌د و دواتر له‌ سه‌ر ماڵپه‌ڕه‌که‌ په‌یست بکرێن.


ئێستا سه‌یری مالپه‌ڕه‌که‌مان ده‌که‌ین بزانین گۆڕانکارییه‌کانی تێیدا دروست بووه‌ یان نه‌.ئه‌گه‌ر هیچ گۆڕانکارییه‌ک رووی نه‌دابێ، ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ک روویداوه‌ و ده‌بێ دیسان ئه‌م قۆناغانه‌ی سه‌ره‌وه ئه‌نجام بده‌ینه‌وه‌.‌




ئا؛ عه‌لی 



...درێژه‌ی بابه‌ت

رەچەڵەك،زمان و ئەدەبی كوردی لەقۆناغەكانی مێژوودا




هەروەك زۆربەی مێژووناسان و توێژەران ئاماژەی پێ‌دەكەن زمانی كوردی یەكێكە لە كۆنترین زمانەكانی دنیا و بە كۆنترین زمانی رۆژهەڵاتی ناوەراست دادەنرێت.گەلی كورد بە رەچەڵەك ئاریاییە و زمانی كوردیش دەچێتەوە سەرلقی ئێرانی بەشی سێنتۆمی خێزانەزمانی هیندوئەورووپی.ئارییەكان بەشێكن لە هیندوئەورووپیەكان كە لە هەزارەی شەشەمی پێش زایینەوە دەستیان كرد بە كۆچ كردن بۆهیند، چیاكانی زاگرۆس، ناوچەی نێوان دوو رووبار(میزۆپۆتامیا)، ئەنادۆڵ و بە گشتی رۆژهەڵاتی ناوەراست.مەڵبەندی نیشتەجێبوونی پێشووی ئارییەكان و هۆكاری كۆرەوەكەیان بە تەواوەتی روون نیە و تا ئێستاش لە نێوان لێكۆڵەران دا جێگای مشت و مڕە.بە پێ‌ هەندێك بۆ چوون ئارییەكان لە بنارەكانی باكووری دەریای بالتیك واتە ئەسكاندیناڤیا و یان بنارەكانی باشووری دەریای بالتیك واتە پۆڵەنداوە بە هۆی سەرماوسۆڵە و كەشوهەای خراپەوە ئەو ناوچەیەیان بە جێ‌ هێشتووە. بەڵام هەندێكی دیكە پێیان وایە كە لە سیبێریاوە بە هۆی هێرشی هۆز و خێڵەكانی دەورووبەریانەوە ناچار بە كۆچ كردن كراون و بۆچوونێكی دیكەش گوزارشت لەوە دەكات كە لە رۆژهەڵاتی دەریای كاسپیەنەوە بەرەو رۆژهەڵاتی ناوەراست كۆچیان كردووە.
ئەم كۆڕەوە لە دوو قۆناغدا ئەنجام درا و ئەو دەستەیە كە لە هەزارەی شەشەم تا كۆتایی هەزارەی سێهەمی پێش زایینەوە هاتنە ناوچەكە بە ئاریایی كۆن ناسراون كە ئەم هۆزانە دەگرێتەوە(كاسپیان و كادۆسیان كە لە قەفقاز و دەوروبەری دەریای كاسپیەن نیشتەجێ‌ بوون و هەروەها گوتی،لۆلۆبی،ماننا،كاسی،میتانی و ئۆرارتۆ كە لە چیاكانی زاگرۆس تا توورووس نیشتەجێ‌بوون .جێگای ئاماژەیە كە هەندێك مێژووزان لە سەر ئەو بڕوایەن كە تەنانەت سوومەریەكانیش لەو دەستە ئارییانەن كە پێش هەزارەی دووەمی پێش زایین هاتوونەتە ناوچەكە.
دەستەی دووەمی ئارییەكان كە لە كۆتایی هەزارەی دووەم و سەرەتای هەزارەی یەكەمەوە هاتنە ناوچەكە بریتی بوون لە: مێدی، پارس، پارت و سكیتەكان.
ئەم هۆزانە دوای نیشتەجێ‌بوونیان دەستیان كرد بە درووست كردنی شار و جووتیاری و ئاژەڵداری و ئاوەدان كردنەوەی ناوچەكە.
بەڵام پاش ماوەیەك كەوتنە بەر هێرشی ئیمپراتووریەتی ئاشوور.خێڵە ئاریەكان بە هۆی هێرشی ئاشووریەكان و سووتاندنی گوندەكانیان و بەدیل گرتنی پیاوەكان و بە كۆیلە كردنیان لە دەوری یەكتر كۆبوونەوە وحكوومەتێكیان پێك هێنا و توانییان گەورەترین زلهێزی سەردەمی خۆیان تێكبشكێنن و گەورەترین ئیمپراتووریەتی سەردەمی خۆیان درووست بكەن كە بە ئیمپراتووریەتی مێدیا ناسراوە.هۆزەكانی زاگرۆس لە ژێر ئاڵای ئیمپراتووریەتی مێدیا و بە هۆی نزیكایەتی لە یەكتر لە باری فەرهەنگ و زمان و دابو نەریتەوە و لە ژێر سێبەری ئایینی زەردەشتی دا، تێكەڵی یەكتر بوون ودواتر بە ناوی مێدییەوە ناسران.زۆربەی مێژوونووسەكان مێدییەكان بە باپیری كوردەكان ناو دەبەن و دیارە كاتێك باس لە مێدییەكان دەكرێت مەبەست هەموو خێڵ و هۆزەكانی زاگرۆسە.
بەڵام لێرەدا پرسیارێك دێتە ئاراوە كە بۆچی ناوی ماد گۆردراوە بۆ كورد و ناوی كورد لە كوێەوە پەیدا بووە؟یان بۆچی بەشێكی زۆری كوردەكان بە خۆیان دەڵێن كرمانج؟
بۆ وەرگرتنی وڵامی ئەم پرسیارە پشت بە نووسراوەكانی گزەنفۆن مێژوونووسی كۆنی یوونانی دەبەستین.گەزەنفۆن لە كتێبەكەی خۆیدا بە ناوی ئاناباسیس (گەڕانەوەی دە هەزار كەسی) دەگێڕێتەوە كە دوای هێرش بۆ سەر ئەخامینیەكان وتێكشكانی سۆپای یوونانی،لە گەڕانەوەدا تووشی هۆزگەلێك بوونە لە چیاكانی كوردستان كە بەەردەوام هێرشیان دەكردە سەر ئەم سۆپایە و زەبری كوشندەیان لێدەوەشاندن.گزەنفۆن ئەو خەڵكەی بە ئازاو بوێر وەسف كردووە و بە ناوی كاردۆخۆی و یان كوردۆخەوە ناوی لێ‌ بردوون.وێدەچێت كە ناوی كورد لە ناوی ئەم خێڵەوە هاتبێت و یان لە ناوی گوتییەوە هاتبێت و دواتر هێدیهێدی گۆرابێت بۆ كورد.
پرۆفسۆر مینۆرێسكی دەڵێت: «وشەی كرمانج لە دوو وشەی (كورد) و (مان) و پاشگری (ج) پێكهاتووە و (مان)یش هەر بە واتای ماد یان مێدییە».لە سەردەمی ساسانیەكاندا بە مادیان گوتووە (ماە) یان(مان) و وشەی كرمانج بە واتای تێكەڵاوی كورد و مادە.
لێرەدا دەردەكەوێت كە كورد ناوی هۆزێكی بە دەسەڵاتی ناوچەكە بووە و لە گەڵ مێدییەكان تێكەڵاو بوونە و بە تێپەربوونی رۆژگار ناوی كورد گشتگیر بووەتەوە و لە ئاكامدا جێگەی ناوی مادی گرتووەتەوە.هەر وەكوو مەغۆلەكان كە خێڵێكی بچووك بوون بەڵام دواتر بە هۆی ئەوەوە كە چەنگیز خانی مەغۆل لەو خێڵە بوو خەڵكی ئەو وڵاتە بە گشتی بە مەغۆل ناسران.
لێكۆڵینەوە لە سەر مێژووی كورد و زمانی كوردی كارێكی زۆر ئاسان نیە و ئەمەش بۆ چەند هۆكارێك دەگەرێتەوە كە یەك لەوان نەبوون ویان كەم بوونی بەردەنووس وسەرچاوەی مێژووییە چوونكە تا پێش دەسەڵاتی مادەكان نوسین هێندە لە ناو خێڵەكانی زاگرۆس دا باو نەبووە و یان ئەگەریش هەبووبێت لە لایەن نەتەوە پەرستانی دراوسێ‌ كورد یان داگیركەرانی كوردستانەوە لەناوچووە.وڵاتی كوردستان وبە گشتی رۆژهەڵاتیناڤین بە هۆی هەڵكەوتەی جۆگافیەكەیەوە بەردەوام كەوتووەتە بەر هێرشی گەلە دوورونزیكەكان و لە هەر هێرشێكیشدا هەموو بەڵگەمێژوویی و بەرهەمە هۆنەرییەكان لە پەیكەر و بیناوە بگرە تا بەردە نوسەكایش كەوتوونەتە بەر كاول كردن و بە تاڵان بردن.بۆ نموونە دەتوانین ئاماژە بە هێرشی ئەلكساندێر بكەین كە وێراِی وێران كردنی شارەكان كتێبی ئاڤێستاشی سووتاند كە بە پێ‌ سەررچاوەكان لە سەر18هەزار لاپەرەی سازكراو لە پێستی ئاسك نووسرابوو و یان هێرشی عەرەبەكان كە هەر شتێك توانییان بردیان وهەر شتێكیش لە توانایاندا نەبوو بیبەن لە ناویان برد.بۆ نموونە ئەو مێعمارییەی كە لە كۆشكی خەسرەو لە سەردەمی ساسانیەكاندا كەلكی لێوەرگیراوە،ئێستاكە بە مێعماری عەرەبی ناسراوە.ئەگەر ئەلێكساندێر كتێبی ئاڤێستای سووتاند ئەوە عەرەبەكان ئایینی زەردەشتییان سڕییەوە وهەر بەرهەم و كتێبێك كە بە پێچەوانەی ئایدۆلۆژیای ئیسلامی و عەرەبی بوو دەسووتێنرا و تەنانەت هەوڵی سڕینەوەی فەرهەنگی كوردیشیان لە مێشكدا بووە.هەر بۆیە لێكۆڵەران بۆ لێكۆڵینەوە لە فەرهەنگ و ئەدەب و ئاینە كۆنەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراست پەنا دەبەنە بەر شوێنە دووردەستەكان كە دەستی عەرەبی پێنەگەیشتووە وەكوو بیابانی توورفان لە تۆركێستانی چین كە كتێبەكانی (مانی) تێدا دۆزراوەتەوە.
کۆشکی خه‌سره‌و
دوای هێرشی تۆركە مەغۆلەكانیش هەموو كتێب و دەستنووسەكان سووتێنران كە دەیانتوانی ببن بە سەرچاوەیەك بۆ لێكۆڵینەوە لە مێژوو،ئەدەب و زمانی كوردی لە قۆناغە جیاجیاكانی مێژوودا.ئەگەر زۆریش دوور نەچین نموونەی بەر چاوتر لە مێژووی هاوچەرخدا هەیە ئەویش سیاسەتی سڕینەوەی مێژووی كوردە لە لایەن نەتەوە داگیركەرەكانی كوردستانەوە بۆ ئەەوی خۆیان بكەن بە خاوەنی مێژوو و شانازییەكانی رابردوو.
كۆنترین سەرچاوەیەك كە بۆ لێكۆڵینەوە لە زمانی كوردی ئاماژەی پێ‌ دەكرێت (گاتا)كانی ئاڤێستایە كە كۆنترین بەشی ئاڤێستایە و زۆربەی ئەو وشانەی كە لە ئاڤێستادا بە كار هاتوون بە ئاڵوگۆرێكی نە هێندە زۆرەوە لە زمانی كوردی ئێستادا ماوەتەوە.ئم كتێبە بە رێنووسی ئاڤێستایی نووسراوەتەوە كە تایبەتە بەم كتێبە و چەندنموونەیەك لەم وشانە دەخەیەن بەر دەست.
رێنووسی بزماری
ئاپ ..........ئاو
ئاپنگ..........ئاهەنگ
ئاخشتی...........ئاشتی
ئارم...........ئارام
ئارمێتی.........ئارامی
تەروومتی........تووڕەیی
ئازیاه...........ئازا
ئاكز.............لە پەهلەویدا بووەتە ئاگاز و لە كوردیدا بووەتە ئاگا
ئایزما.........ئەزموون
ئەتا.............ئەوسا
ئەسپەبارە..........ئەسپ سوار
ئەسرەو...........ئەسرین
ئەستی........ئەستۆ
ئەرەگ...........بایەخ(ئەرجۆمەند بە واتای بە بایەخە)
ئەكا.......... بە واتای ناپاكە و بۆ مێینە بە كار دێت
ئەكێ‌........بە واتای ناپاكە و بۆ نێرینە بە كار دێت
پەزوو........پەز،مەڕ
پەزوان.......لە پەهلەویدا بووەتە پەشوان و لە كوردیدا بووەتە شوان
پەك........لە پەهلەویدا بووەتە پاگ و لە كوردیدا بووەتە باج
پەرتوو.............پرد
خەوەسوورە..........خەسوو یان خەزوورە
دووزهدێ‌...........دزی نێر
دووزهدا........... دزی مێ
ویمنە..........گۆمان
وەفرە.........بەفر
هەرچەندە هەندێك كەس پێیان وایە كە ئاڤێستا بە زمانی ماد نەنووسراوە بەڵام وشە هاوبەشەكانی زمانی كوردی و ئاڤێستا و هەروەها پێشگر و پاشگرەكانی نیشانەی مادی بوون و كوردی بوونی ئاڤێستایە. بۆ نمووونە لە ئاڤێستادا پیتی(ل) بەكار نەهاتووە و ئەوەی كە خەڵكی هەلێر و دەوروبەری پیتی(ل) دەكەن بە (ر) میراتێكە كە لە ئاڤێستاوە بۆیان ماوەتەوە.هەروەها لە ئاڤێستادا بۆ مێینە پاشگری (ا) و بۆنێرینە پاشگری(ێ‌) بە كار هاتووە و ئەمەش لە نێوان زمانەكانی ناوچەكەدا بە تەنها لە زمانی كوردی و زاراوەی كرمانجی سەروودا هەیە.ئەمانە هەموو بەڵگەن كە زمانی ئاڤێستا دایكی زمانی كوردییە و ئەگەر كۆمەڵێك وشەی بیانیش لە ئاڤێستادا نووسرابێت ئەوە بە واتای ئەوە نیە كە زمانی ئاڤێستا زمانی كوردی نیە و رەنگە لە كوردی كۆندا هەبووبێت و بە تێپەر بوونی رۆژگار ئەو وشانە لە زمانی كوردیدا مردبێتن.نكۆڵی لێَناكرێت كە دوو نەتەوەی دراوسێ‌ لە باری زمان و فەرهەنگەوە كاریگەرییان لە سەر یەكتر دەبێت و لەم بارەشەەوە زمانی كوردی جیاواز نیە لە زمانەكانی دیكە و هەم كاریگەری لە سەر زمانەكانی دیكە هەبووە و هەم كەوتووەتە ژێر كاریگەری زمانە جیرانەكانی،لە جیرانە نوێیەكانیەوە بگرە (وەكوو تۆركەكان ) تا جیرانە كۆنەكانی (وەكوو سوومەری و بابێلیەكان) و ئەمەش هۆكارێك بووە بۆ دەوڵەمەند بوونی زمانی كوردی بە وشەی جۆراوجۆر. بۆ نموونە پێنج وشە بۆ خۆر بە كاردێت كە بریتین لە هەتاو،تاو،خۆر،خۆرەتاو و رۆژ.ئەگەر وشەی رۆژ بۆماوەی زمانی مێدییەكانە ئەوە هەتاویش بۆماوەی سوومەرییەكانە كە پێیان گوتووە ئۆتۆ و خۆریش بۆماوەی میتانی و ئۆرارتۆییەكانە كە پێیان گوتووە هۆر.
زۆر وشەی تێكەڵاو و دارێژراو لە زمانی كوردیدا هەن كە ئەگەر لێكیان جیا بكەینەوە, هەر بەشێكی واتایەك دەدا بە دەستەوە و رەچەڵەكی وشەكەمان بۆ روون دەبێتەوە. بۆ نموونە وشەی بوومە لەرزە كە لە دوو وشە پێك هاتووە (بووم+لەرزە) كە بووم وشەیەكی سوومەریە كە بە واتای زەوییە و لەرزەش بە واتای جووڵە و شەكانەوەیە.وەك دەزانین وشەی بووم لە زمانی كوردیدا كەلكی لێَوەرناگیرێت بە تەنیا لە وشەی بوومەلەرزەدا نەبێت،بەڵام باشتر وایە بۆ دەوڵەمەند كردنی زمانی كوردی ئەو وشە تێكەڵاوانە دابەش بكەین و لە وشە تازەكان كەڵك وەربگرین.
نموونه‌یه‌ک له‌ رێنووسی په‌هله‌وی
كە واتە زمانی كوردی، مێدی تۆخ نیە و بە زمانی جیرانەكانی خۆی دەوڵەمەند بووە و ئەمەش بە قازانجی زمانی كوردی و گەلی كوردە.
لە سەردەمی دەسەڵاتی مێدیادا (612پ.ز)بە هۆی تێكەڵاو بوونی زمانی خێڵ و هۆزەكانی زاگرۆس، زمانی كوردی پێشكەوتنێكی زۆری بە خۆیەوە دی تا ئەو رادەیە كە كتێبێكی وەكوو ئاڤێستا نوسرا كە دەوڵەمەندە بە بابەتی فەلسەفی و ئەدەبی و هزری ئەوتۆ كە ئێستاكەش هەندێك زمان ئەوەندە وشەیان تێدا نیە كە توانای ئەو دەربڕینەی ئاڤێستای هەبێت.
دوای رووخانی دەسەڵاتی مادەكان و لە سەردەمی ئیمپراتووریەتی ئەخامینیدا، هەر وەك چۆن لە باری سیاسیەوە كوردەكان بایەخی خۆیان هەبوو و لە كۆشكی پاشایەتیدا تا ماوەیەكی زۆر پێگەی خۆیان لە دەست نەدابوو، زمانی كوردیش گرنگی خۆی لە دەست نەدا و تەنانەت كۆمەڵێك لە مێژوونووسان لە سەر ئەو بڕوایەن كە ئەو بەردەنووسانەی كە لە سەردەمی ئەخامینیەكاندا نووسراون، بە زمانی مێدی وبە رێنووسی بزماری مێدی نووسراون.
دوای رووخانی حكومەتی ئەخامینیەكان و لە سەردەمی دەسەڵاتدارێتی سلووكیەكاندا(331پ.ز) كولتووری یوونانی بە سەر رۆژهەڵاتیناڤیندا زاڵ دەبێت.
لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەم دا لە هەورامان كۆمەڵێك نووسراوە لە سەر پێست دۆزرایەوە، كە پەیوەست بووبەسەدەی یەكەمی پێش زایینەوە.یەكێك لەم نووسراوانە بە رێنووسی پەهلەوی، و یەكێكی تریان بە رێنووسێك نووسرابوو كە دەتوانین بڵێین رێنوووسی ئارامییە كە كۆمەڵێك ئاڵووگۆری تێدا كراوە، بۆ ئەوەی كە لە گەڵ زمانی ناەچەكەدا بگونجێت و دوو نووسراوەكەی دیكەش بە پیتی لاتینی نووسراون.گرنگی ئەم نووسراوانە لەوەدایە كە نیشان دەدات كە فەرهەنگی یوونانی و ئارامی لەو سەردەمەدا بە سەر ناوچەكەدا زاڵبووە،واتە لە سەردەمی دەسەڵاتدارێتی ئەشكانییەكان و دوای رووخانی دەسەڵاتی سلووكییەكان.ئەم نووسراوانە لە لایەن پرۆفسۆر ئیلیس مینس و پرۆفسۆر ئەی.كاولی یەوە وەرگێڕدراون و پرۆفسۆر مینس لە سەر ئەو بروایەیە كە نووسراوەكان بە زمانی كوردییەوە نێزیكن.
ئەمەش ناوەرۆكی یەكێك لە نووسراوەكانە:

1. شەنەت ∕∕∕ ق یەرخا ئەرووتەت مەیبەنۆ پەتسپەك بری توورین.
2. ∕∕∕...و؟ یەكی كۆرما ئەسمك مەن ئەبیكشكن پلزیات.
3. رەزبەنۆ ئەریل بری بەشنین دەد ئەهی كلا زوزن 10 20 20 5 .
4. مە مەن بومخوتی ئە...خ هەمی ئەدلو قدمەتە.
5. شەهدین تیریك بری ئەپین,ی... بری رەشنۆ،ئەرشت
6. بری ئەبنۆ، گریپنهی بری مترپدی، سینیك بری ماتینگ.
لە وەرگێڕانی ئەم نووسراوەیەدا دیارە كە زۆربەی وشەكان پەهلەوینە.
1. ساڵی 300، مانگی ئەرووتات(خۆرداد ناوی مانكێكی پەهلەوییە)، مەیبان(ساقی) پەتسپەك كوڕی توورین
2. نرخی ئەو زەوینەی كە ئەسمەك(ناوی نەفەرێكە) بۆ گەڕانەوەی خاوەندارێتی(؟) بۆ...
3. خاوەنی زەوین ئەریل كوڕی بەشنین ئەمەشی داوە،بە گشتی 55 زۆزین(دێرهەم)...
4. ئەوەی لە كن خاوەنی زەوییەكەیە... پێی رازییە(؟) لە پێش
5. چاوەدێران،تیریك كوڕی ئەپین، ی...كوڕی رەشنۆ،ئەرشتاد
6. كوڕی ئەپنۆ،گریپهنی كوڕی میتراپادی،سینیك كوڕی ماتینگ.
لێرەدا زاڵبوونی زمانی ئارامی لە ناو ئەم نووسراوانەدا بە روونی دیارە.بۆ نموونەئەم وشانەی خوارەوە دێنینەەوە كە بە گشتی ئارامینە:
شەنەت ............ساڵ
ق..................لە قیپای ئارامییەوە هاتووە و بە واتای ساڵە
یەرێ‌ خا..............مانگ
پەڵز..............سریانیە و لە پەڵگەوە وەرگیراوە و بە واتای نیوەیە
قەدەمتوو...........پێشكەش
شەهدەین.............. چاوەدێران
كۆرما.................زەوین
كولا....................بە گشتی

هەروەك دیارە لە سەردەمی ئەشكانییەكاندا زمانی كوردی لە مەترسی توانەوە و لە ناوچووندا بوو،هەر بۆیە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی ئەشكانییەكان و دامەزراندنی ئیمپراتووری ساسانی، ئەردەشیری پاپەكان دەستی كرد بە بژار كردنی زمان و فەرهەنگی كوردی لە زمان وفەرهەنگی بێگانە.بەگوێرەی بەڵگە بەردەستەكان حكوومەتی ساسانیەكان حكوومەتێكی كوردی بووە.محەمەد ئیبنی جەریری تەبەری مێژوونووسی سەدەی چوارەمی كۆچی، لە كتێبەكەیدا بە ناوی تاریخی تەبەری،باس لەوە دەكات كە ئەردەوانی پێنجەم دوایین پادشای ئەشكانی لە نامەیەكدا كە بۆ ئەردەشیری پاپەكانی دەنێرێت،دەڵێت: «تۆ ئەی ئەردەشیر پێت لە بەڕەی خۆت درێژتر كردووەتەوە و بەم كارەت خۆت لە مردن نزیك كردووەتەوە. تۆ كوڕی پەروەردە كراوی بن خیوەتی كوردانی كێ‌ رێگەی بە تۆ داوە كە تارای پاشایەتی بخەیتە سەر سەرت؟»
په‌یکه‌ری ئه‌رده‌شێری بابه‌کان (فیروزاباد)
دیارە كە مەبەستی ئەردەوان لە باس كردنی ئەم راستییە سووكایەتی كردن بە ئەردەشیر بووە. بەڵام ئێستا بووەتە بەڵگەیەكی بەهێز بۆ روونكردنەوەی ئەو راستیە مێژووییە كە ساسانییەكان كورد بوونە.جگە لەوەش پایتەختی ساسانیەكانیش لە ناو جەرگەی ئاخی كوردستان بووە.لە كارنامەی ئەردەشیری پاپەكانیشدا دیسان باسی كورد بوونی ئەردەشیر كراوە و تیایدا كورد بە كورت نووسراوە.
لە سەردەمی ساسانیەكاندا دینی زەردەشت كرا بە دینی فەرمی وڵات و زمانی پەهلەوی لە زمانی ئارامی و یوونانی پاك كرایەوە و وشە ئێرانیەكان جێگای وشە بێگانەكانی گرتەوە،واتە بۆ دوور كەوتنەوە لە زمانی ئارامی و یوونانی زمانی ئێرانیەكان تێكەڵی یەكتر كران.
هەندێك لە مێژوونووسان زمانی پەهلەوی بە ناوی فارسی ناوەڕاست ناودەبەن،بە بێ‌ ئەوەی ئاگاداری ئەوە بن كە زمانی پەهلەوی پێوەندییەكی رێزمانی و دەنگسازی و وشەسازی قووڵی بە زمانی كوردی بە تایبەتی زاراوەی گۆران و فەیلییەوە هەیە.تەنانەت ناوی پەهلەویش لە وشەی فەیلیدا ماوەتەوە كە سەرەتا پەهلەوی بووە دواتر بووەتە فەهلەوی و لە ئاكامدا گۆڕدراوە بۆ فەیلی.بۆ زیاتر سەلماندنی ئەم راستییەش كۆمەڵێك وشەی پەهلەوی و كوردی لە گەڵیەك بەراورد دەكەین.
گیان ئەویسپار...........گیان سپێر(كەسێك كە لە پێناو ئامانجەكەیدا گیان دەسپێرێت)
بەرگۆستوان دا.........بە واتای جل و بەرگی شەڕە كە لە كانزا درووست كرابێت و لە دوو بەشی بەرگ و ئەستۆان دا(ئەستۆ) گێك هاتووە
ئەسواران......... بە واتای ئەسپ سوارەكانە
پایگان...........پیادە
ئاتەروان...........ئاگروان (بە واتای نیگابانی ئاگرە)
درۆز..............درۆ
ئەختەر........ئەستێرە
گوندی شاپوور........ناوی قوتابخانیەكە و بە واتای گوندی كوڕی شایە
نەخچیر...........نێچیر
بەغ............بە واتای خودایە(بەغدا بە واتای خودا داو یان خەڵاتی خودایە)
شكاند گومانیك وزار......... ناوی كتێبێكە و بە واتای هزرێكە كە گومان دەشكێنێت
كەنیگ.............كچ،كەنیشك،كەنی
دەهیگان.............لادێییەكان
فەرمادار............فەرماندەر،فەرماندە
بۆرگ..........بۆرج
لە سەردەمی ساسانیەكاندا جگە لە زمانی كوردی ،ئەدەبی كوردیش گەشەی كرد و گەلێك كتێب لە زمانی یوونانی و هێندییەوە بۆ سەر زمانی پەهلەوی وەرگێڕدران وگەلێك كتێبیش نووسران كە یەك لەونە كتێبی شاپوورگان بوو كە لە لایەن رۆشنبیر و زانای بەناوبانگ (مانی)یەوە نووسرا و پێشكەش بە شاپوور پادشای ساسانی كرا.لە سیما دیارەكانی ئەو سەردەمە پێشكەوتنی هۆنەر بوو بە هەموو جۆرەكانییەوە ،لەشێوەكارییەوە بگرە تامێعماری و مافوور چنین.دوای داگیركردنی كۆشكی خەسرەو لە لایەن سوپای ئیسلامەوە،عەرەبەكان بە دیتنی مافووری بەهارستان سەریان سۆڕما بەوەی لە هەر لایەكەوە سەیریان دەكرد وەرزێكی ساڵی نیشان دەدا،بۆیە پێوەندییان بە خەلیفەوە كرد بۆ ئەوەی بزانن چی لێ‌ بكەن.دواتر بە فەرمانی خەلیفە پارچە پارچە كرا و هەر پارچەیەكی درا بە یەكێك لە عەرەبە داگیركەرەكان.
خوێندنگه‌ی گوندی شاپوور
دوای سەرهەڵدانی مەزدەك و هەوڵدان بۆ چەسپاندنی یەكسانی كۆمەڵایەتی و شۆڕشە یەك لەدوای یەكەكان،پادشاكانی ساسانی قوتابخانەیەكیان دامەزراند بە ناوی(گوندی شاپوور) بە مەبەستی پەروەردە كردنی شازادەكان و بردنە سەرەوەی ئاستی تێگەیشتنیان.تەنانەت هەندێك سەرچاوە ئاماژە بە دەرچوونی رۆژنامەیەك دەكەن لەو سەردەمەدا بەناوی(رۆژنامەك) كە مەبەستیان لە دەركردنی ئەم رۆژنامەیە،گەیاندنی هەواڵەكانی سەرباژێڕ بوو بە میر و دەسەڵاتبەدەست و ناودارەكانی دەوروبەر.ئەمانە هەموویان نیشانەی بەرزبوونەوەی ئاستی تێگەیشتن و رۆشنبیری وپێشكەوتنی كولتوور و ئەدەب زمانی كوردیە لەو قۆناغەی مێژوودا. لە ساڵی 630 زایینی دوایین پادشای ساسانی یەزدگێردی سێهەم كوژرا و كۆتایی بە دەورانی پڕ لە شانازی كوردەكان هات و دەورانی دەسەڵاتبەدەستی عەرەب دەستی پێكرد.
كاریگەری زمانی عەرەبی لە سەر زمانی كوردی ئاشكرایە وپێویست بە باسكردن ناكات،بەڵام ئەوەی كە نادیارە كاریگەری زمانی كوردییە لە سەر زمانی عەرەبی.لێرەدا چەند نموونە لەو وشە كوردییانە دێنینەوە كە لە زمانی عەرەبیدا كەلكی لێوەردەگیرێت.
مێهرەجان...........لە (مێهرەگان)ەوە هاتووە كە ناوی جێژنێكی كۆنی كوردەكانە كە لە سەرەتای پاییزدا گیراوە
كەنز...............گەنج
بۆرج..............سەرەتا لە كوردیدا بۆرگ بووە بەڵام دوایی تەعریب كراوە و هاتووەتەوە ناو كوردی وئێستاش لە كوردیدا پێی دەگوترێت بۆرج.بۆرگ بە واتای بینایەكی خۆڕاگرە و لە زۆربەی زمانە هێندوئەورووپاییەكاندا كەڵكی لێوەردەگیرێت(هامبۆرگ، سەن پێتێرزبۆرگ)
كەنیز..................لە(كەنیگ)ی پەهلەوییەوە هاتووە بە واتای كچە هەژار،ئێستاش لە زاراوەی ئەردەڵانیدا دەگوترێت(كەنی)یان(كەنیشك) (بە كچە دەوڵەمەند گوتراوە دۆت)
وەزیر............... لە وزرگی پەهلەوییەوە هاتووە بە واتای گەورە
دەیان وشەی دیكەش هەن كە بە رەچەڵەك كوردین بەڵام تەنانەت بۆ خۆشمان بە كوردییان نازانین.
لە هێرشی عەرەبەكانەوە بەرەو ئەم لا زمانی كوردی بەردەوام لە مەترسی لە ناوچووندا بووە.دوای كورتبوونەوەی دەستی عەرەبەكان لە كوردستان لە ساڵی 1235ز مەغۆلەكان هێرشیان كردە سەر كوردستان و دوای ئەوانیش سەلجووقییەكان و عەشیرەكانیتری تۆرك دەستیان كرد بە كۆڕەو بەرەو كوردستان و ئێران و ئەنادۆڵ و بەشێكی زۆری كوردستانیان داگیر كرد و كوردەكانیان تێدا وەدەرنا و یان بە زۆری كران بە تۆرك.بەڵام تا ناوەراستەكانی سەدەی 19 زمانی كوردی هێشتا زەبرێكی ئەوتۆی لێنەكەوتبوو و تا رادەیەكی زۆر پاراویەتی خۆی پاراستبوو و ئەمەش بۆ رۆڵی میرنشینە كوردییەكان دەگەڕێتەوە كە بە دڵسۆزییەوە سەیری زمان و فەرهەنگی كوردییان دەكرد.لە كتێبەكەی ریچ دا دەردەكەوێت كە تا پێش ڕووخانی میرنشینە كوردیەكان دیالێكتە كوردییەكان تاراددەیەكی زۆرتر لە ئێستا لێك نزیك بوون بۆ نموونە لە زاراوەی كرمانجی ناوەڕاستدا پیتی جەڕی(ژ)بەكار دەهێنرا كەچی ئێستا بە كار ناهێنرێت.كەواتە دووركەوتنەوەی دیالێكتە كوردیەكان لە یەكتر دیاردەیەكی نوێیە و بۆ سەدەی بیستەم و پاش ڕووخانی میرنشینە كوردییەكان دەگەڕێتەوە و هەروەها دەتوانین بڵێین كە بڵاو بوونەوەی تەكنۆلۆژیا لە رۆژهەڵاتیناڤینیش كاریگەری هەبووە بەو واتایە كە هەر ئامێرێك كە دێتە بازاڕ ناوێكی هەیە و ئێمەی كوردیش تا ئێستا هەوڵی ئەوەمان نەداوە كە ناوێكی كوردی هاوبەشیان بۆ بدۆزینەوە.پاش سەرهەڵدانی گرووپی رەهەند(روانگە) لە 1975 بە هەوڵی رۆشنبیرانی كوردی باشووری كوردستان دیالێكتی كرمانجی ناوەڕاست گەشەی پێ‌ درا و بە خۆشیەوە رۆژلەدوایرۆژ زمانی كوردی بە هەموو دیالێكتەكانییەوە گەشەی زیاتر دەكات وداهاتووی زمانی كوردی گەش و رووناكە.بە تایبەت دوای تێپەر بوونی یەك سەدە كە دەگوترا كوردی شێوەزارێكی زمانی فارسییە،ئێستاكە زمانی كوردی بە 32هەمین زمانی زیندووی جیهان دەژمێردرێت وتەنانەت هەندێك كەس بە تەنیا ركەبەری زمانی فەرەنسی دادەنێن لە باری رێزمان و زۆربوونی بكەر و وشەوە.

ن؛ عه‌لی

سەرچاوەكان

• ایران در زمان ساسانیان (ئارتووركریستێنسێن)وەرگێڕانی رەشید یاسەمی
• زبانشناسی كرد و تاریخ كردستان(بهزاد خوشحالی)
• فەلسەفە و رامانی یارسانی(جەمال نەبەز)
• تاریخ ماد(ئەی.ئێم.دیاكۆنۆف)
...درێژه‌ی بابه‌ت

ته‌کنه‌‌‌‌لۆژیای زانیاری و گه‌یاندن و شه‌پۆلی سێهه‌می ئاڵووگؤره‌ بنچینه‌ییه‌کان



و:عه‌لی فاتێحی
مه‌ودای دیجیتاڵی نموونه‌یه‌ک له‌ نادادپه‌روه‌ریی له‌ جیهانی ئه‌مرۆدا نیشان ده‌دات ورێخۆشکه‌رێکه‌ بۆ روودانی شه‌ڕی نه‌خوازراو له‌ نێوان وڵاتاندا. بۆتێگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ی مه‌ودای دیجیتاڵی ئه‌م نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌ دێنینه‌وه‌. هه‌نووکه‌ ڕێژه‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ی که‌ له‌ نێوان ئامریکا و ئه‌ورووپادا ئاڵووگۆڕده‌کرێت، نزیک به‌ 162گیگابیته‌ له‌ چرکه‌دا، به‌ڵام رێژه‌ی ئه‌و زانیارییانه‌ی که‌ له‌ نێوان رۆژهه‌ڵاتی ناڤین و ئامریکادا ده‌گوازرێته‌وه‌7%گیگابیته‌. هه‌ر ئه‌م نموونه‌یه‌ مه‌ودای دیجیتاڵی نێوان ئه‌ورووپا ورۆژهه‌ڵاتی ناڤین، له‌ باری ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ زانیارییه‌وه‌ 231 ئه‌وه‌نده‌ نیشان ده‌دات. به‌ هینانه‌وه‌ی نموونه‌یه‌کی دیکه‌ ئه‌م مه‌ودایه‌مان زۆرتر بۆ ده‌رده‌که‌وێت. رێژه‌ی به‌کارهینه‌رانی ئینته‌رنێت له‌ وڵاتی کۆریای باشوور27میلیۆن نه‌فه‌ره‌، به‌لام نێونجی به کار هێنه‌رانی ئینته‌رنێت له‌ جیهاندا1/7میلیۆن نه‌فه‌ره. به‌ له‌ به‌رچاوگرتنی دانیشتوانی وڵاتی کۆریای باشوور و رێژه‌ی ده‌ستڕاگه‌یشتنیان به‌ ئینته‌رنێت‌ که‌ نزیک به‌ 42% ده‌بیت وبه‌ به‌راورد کردنی له‌ گه‌ڵ وڵاتی ئێران که2/5%، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ مه‌ودای دیجیتاڵی نێوانیان‌ 30ئه‌ونده‌ ده‌بێ.
گۆڕانکارییه‌ بنچینه‌ییه‌کان که‌ به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤ روویانداوه‌، به‌ ناوی شه‌پۆل ده‌ناسرێن وبریتین له‌ 4 شه‌پۆل:
1- شه‌پۆلی یه‌که‌م سه‌رده‌می کشت وکاڵ
یه‌که‌مین داهێنانی مرۆڤ ئاگر بوو که‌ له‌ ده‌وروبه‌ری 4میلیۆن ساڵ پێش زاییندا، مرۆڤ به‌ سه‌ریدا زاڵ بوو. 2500 ساڵ دوای ئه‌وه‌ مرۆڤ توانی هه‌ندێک که‌ره‌سته‌ و ئامرازی سه‌ره‌تایی دابهێنێ. مه‌ودای نێوان ئه‌م دوو رووداوه‌ سه‌ره‌تایی بوونی مرۆڤی ئه‌و کاتمان بۆ ده‌رده‌خات. له‌ گه‌ڵ پێشکه‌وتنی شارستانیه‌تی مرۆڤدا که‌ره‌سته‌و ئامرازی نوێ هاتنه‌ ئاراوه، ‌تا ئه‌و جێگایه‌ که‌ بوار‌ی گۆڕانکاری بنچینه‌یی ره‌خساو شه‌پۆلی یه‌که‌م ده‌ستی پێکردو کۆمه‌ڵگای کشتوکاڵی بێچمی گرت.
له‌ ساڵانی پێش زاییندا، دانیشتوانی گۆی زه‌وی زۆر که‌م بوون وته‌نانه‌ت 1000 ساڵ دوای زایینیش ڕیژه‌ی دانیشتوانی زه‌وی300 میلیۆن که‌س بوون. شه‌پۆلی یه‌که‌م که‌ پێش زایین روویدابوو، ته‌مه‌نێکی29500 ساڵه‌ی هه‌بوو. ئامانجی مرۆڤی ئه‌وکات له‌م گۆرانکارییه‌ به‌ ده‌ست خستنی خۆراک و چاره‌سه‌ر کردنی کێشه‌کانی ژیانی رۆژانه‌یان بوو.
2- شه‌پۆلی دووهه‌م سه‌رده‌می پیشه‌سازی
دوای تێپه‌ڕبوونی نزیک به‌ سێ هه‌زاره‌ له‌شه‌پۆلی یه‌که‌م، شه‌پۆلی دووهه‌م ده‌ستی پێ کرد و‌ شۆڕشی پیشه‌سازی به‌ سه‌ره‌تای ده‌سپێکی قۆناغی دووهه‌می ئاڵووگۆڕه‌ بنچینه‌ییه‌کان داده‌نرێت. ئامانجی مرۆڤ له‌ سه‌رده‌می پیشه‌سازی دا به‌رهه‌مهینانی که‌ره‌سته‌ی خاو و ئامرازی کار بوو. له‌ سه‌رده‌می کشتوکاڵداهێزی کار به‌ هێزی ماسوولکه‌وه‌ به‌سترابوو و مرۆڤ توانای زاڵبوونی به‌ سه‌ر سروشت و کێشه‌ گه‌وره‌کانی ژیاندا نه‌بوو، پێداویستییه‌کانی کۆمه‌ڵگا به‌و سیسته‌مه‌ کۆنه‌ دابین نه‌ده‌بوو، هه‌ر بۆیه‌ مرۆڤ خوازیاری گۆرانکارییه‌کی بنچینه‌یی بوو.
ته‌مه‌نی شه‌پۆلی دووهه‌م که‌ سه‌رده‌مێکی سه‌‌رکه‌وتووی ژیانی مرۆڤ بوو، نزیک به‌ 500 سال دریژه‌ی هه‌بوو، به‌لام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ ته‌مه‌نی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ باری تیۆرییه‌وه‌ به‌ سه‌ر چووه‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ نه‌یانتوانیوه‌ وه‌ک پێویست گه‌شه‌ بکه‌ن، ئێستاش له‌م قۆناغه‌دا ماونه‌ته‌وه‌و هێشتا بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانی خۆیان پشت به‌ ‌رێگه‌چاره‌ی‌ پیشه‌سازی ده‌به‌ستن.
له‌ قۆناغی دووهه‌مدا مرۆڤ توانی داهێنانی گرنگ به‌رهه‌م بهێنێت و ئه‌مه‌ش بزوێنه‌رێک بوو بۆ به‌ره‌و پیشچوونی ره‌وشی ئابووری، په‌روه‌رده‌یی، ته‌ندرووستی و فه‌رهه‌نگی کۆمه‌ڵگاکان به‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ کۆمه‌لگای کشتوکاڵیدا.
 له‌ کاریگه‌رییه‌کانی شه‌پۆلی دووهه‌م ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ زۆربوونی دانیشتووانی جیهان، ئاسایشی زۆرترو رێگرتن له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌ گیرۆه‌‌کان وقڕبوونی مرۆڤ بکه‌ین. چوونکه‌ له‌ قۆناغی پێشوودا به هۆی‌ نه‌خۆشی و رووداوه‌ سرووشتییه‌کانه‌وه‌ خه‌ڵکێکی زۆرگیانیان له‌ ده‌ست ده‌دا. داهێنانه‌کانی سه‌د ساڵی کۆتایی شه‌پۆلی دووهه‌م و به‌ تایبه‌تی دوای ساڵی 1900بووه‌ هۆی وه‌دیهاتنی گۆڕانکاری گه‌وره‌ له‌ بواری کشتوکاڵدا. تا ئه‌و کات 90%ی خه‌ڵک به‌ پیشه‌ی کشتوکاڵه‌وه‌ خه‌ریک بوون، به‌ڵام دوای شۆڕشی پیشه‌سازی ئه‌م رێژه‌یه‌ گۆڕا بۆ 7% له‌ وڵاته‌ پێشکه‌وتووه‌کاندا.
داهێنانگه‌لێکی گه‌وره ‌وه‌کوو(مه‌کینه‌ی هه‌ڵم،هێڵی ئاسن، فڕۆکه‌، ته‌له‌فون، کاره‌با، رادیۆ، ته‌له‌فزیۆن، پلاستیک، ترانزیستۆرو ده‌یان داهێنانی دیکه‌ له‌ گه‌ڵ پێکهاتنی رێکخراو و رێکخستنه‌ شارستانییه‌کان و دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌کان، به‌ستێنێکیان درووست کرد بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ بتوانێت به‌ ئامانجه‌کانی شه‌پۆلی دووهه‌م بگات و به‌ سه‌ر کێشه‌کانی شه‌پۆلی یه‌که‌میشدا زاڵ بێت، به‌ڵام وێڕای ئه‌م هه‌موو پێشکه‌وتنه‌ هێدی هێدی کۆمه‌ڵێک پێداویستی نوێ له‌ دایک بوون که‌ دابینکردنیان به‌ پشت به‌ستن به‌ بیرکردنه‌وه‌ی سه‌رده‌می شه‌پۆلی دووهه‌م ئاسته‌م بوو، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنی قۆناغی سێهه‌می گۆڕانکارییه‌ بنچینه‌ییه‌کان بوو.

3- شه‌پۆلی سێهه‌م سه‌رده‌می زانیاری

 دوای داهێنانی کۆمپیۆته‌رو فراوان بوونی خێرای گه‌یاندن، زانیاری و هه‌واڵگریی، مرۆڤ ده‌رکی به‌ گۆڕانکارییه‌کی نوێ کرد که‌ بریتی بوو له‌ به‌ ئاسانی ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ زانست و زانیاری.
ئامانجی شه‌پۆلی سێهه‌م ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ زانست و زانیاری بوو به‌ پشت به‌ستن به‌ ئامڕازه‌کانی ته‌کنه‌لۆژیای زانیاری، وه‌کوو(کۆمپیۆته‌رو تۆڕه‌ جۆراوجۆره‌ ناوچه‌یی و جیهانییه‌کان و ئینته‌رنێت )و په‌ره‌پێدانی هاردوێرو سۆفت وێره‌ پێویسته‌کانی سه‌رده‌می زانیاری.
شه‌پۆلی سێهه‌م که‌ به‌ ناوی سه‌رده‌می زانست یان کۆمه‌ڵگای زانیاری‌ ناسراوه‌ نزیکه‌ی 50 ساڵه‌ ده‌ستی پێ کردووه‌.
به‌ درێژایی مێژوو پێویستی تێپه‌ڕبوون له‌ سه‌رده‌مێکه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مێکی دیکه‌ و له‌ شه‌پۆلیکه‌وه‌ بۆ شه‌پۆلێکی دیکه‌ ئامانجێکی له‌ پشت بووه‌و ته‌مه‌نی  ئه‌و سه‌رده‌مه‌ش پێوه‌ندی به‌خێرایی له‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌کانیه‌وه‌ بووه، بۆ نموونه‌ به‌‌‌گه‌شه‌کردنی پیشه‌سازی له‌ شه‌پۆلی دووهه‌مدا، پێداویستی گواستنه‌وه‌ی  زۆرتر و خیراتری زانیارییه‌کانی له‌ ناوچه‌یه‌که‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌کی دیکه‌ دروست کرد، ئه‌مه‌ش رێخۆشکه‌رێک بوو بۆ ده‌ستپێکردنی شه‌پۆلی سێهه‌م. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ریته‌وه بۆ پێویستی مرۆڤ به‌ زانیاری زیاتر. بۆیه‌ به‌رهه‌مهینان و دابه‌شکردن و که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ زانیاری  به‌هۆکاری سه‌ره‌کی ئه‌م گۆڕانکارییه‌ داده‌نرێت و کۆمپیۆته‌ر و ئینته‌رنێتیش وه‌کوو ئامرازه‌کانی ئه‌م گۆڕانکارییه‌ که‌ڵکیان لێوه‌رگیرا.
هه‌ندێک له‌ هزرڤانان له‌ سه‌ر ئه‌وبڕوایه‌ بوون که‌ به‌پێ گرنگی و خێرایی شه‌پۆلی سێهه‌م، ته‌مه‌نی ئه‌م قۆناغه‌ بۆ ساڵانێکی زۆر به‌رده‌وام ده‌بێ، به‌ڵام په‌ره‌سه‌ندنی نائاسایی ته‌کنه‌لۆژیا نوێیه‌کان وه‌کوو ئینفۆته‌کنه‌لۆژیا( ته‌کنه‌لۆژیای زانیارییه‌کان)، نانۆ ته‌کنه‌لۆژیا(یه‌ک له‌سه‌ر بیلیۆن) وبیۆته‌کنه‌لۆژیاو هه‌روه‌ها توانای مرۆڤ له‌ زاڵبوون به‌ سه‌ر وزه‌ی ناوه‌کیدا، بووه هۆی خیرایی به‌خشین به‌ پرۆسه‌ی ته‌واوبوونی ئه‌م قۆناغه‌ و بێچمگرتنی هه‌ندیک چاوه‌ڕوانی و ئامانجی نوێ.
نابێ له‌ بیر بکرێت که‌ بۆ تێپه‌ڕبوون له‌ شه‌پۆلی سیهه‌م و چوونه‌ ناو شه‌پۆلی چواره‌مه‌وه‌ کۆمه‌ڵێک به‌ربه‌ست هه‌یه‌ که‌ یه‌کێک له‌وانه‌ دیارده‌ی مه‌ودای دیجیتالی نێوان وڵاته‌کانه‌. ئه‌م خاڵه‌ جێگای ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر بیر له‌ چاره‌سه‌ر کردنی نه‌کرێته‌وه‌، کیشه‌ی گه‌وره‌ی لێ ده‌که‌وێته‌وه‌ و له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی دابه‌زینی خێرایی گه‌شه‌ی ته‌کنه‌لۆژیای زانیاری. مایه‌پوچ بوونی کۆمپانیا گه‌وره‌کانی گه‌یاندن و کۆمپیۆته‌ر وه‌کوو دات کام نموونه‌یه‌کی به‌رچاوی زیانه‌کانی مه‌ودای دیجیتاڵییه‌.
دوای داهێنانی کۆمپیۆته‌رو به‌ تایبه‌‌تی کاتێک که‌ کۆمپیۆته‌ری که‌سی که‌وته‌ بازاڕه‌وه‌ و خه‌ڵک توانییان که‌ڵکی لیوه‌ربگرن،بڵاوکردنه‌وه‌ی زانیاری و به‌رهه‌مهێنانی زانست فراوان بوو. کۆمپیۆته‌ر‌و ئینته‌رنێت به‌ دوو تۆخمی بنچینه‌یی ده‌ستپێکی سه‌رده‌می زانیاری دینه‌ ئه‌ژمار.کۆمپیۆته‌ر له‌ ساڵی 1948 داهێنراو ئینته‌رنێتیش له‌ ساڵی 1968گه‌ڵاڵه‌که‌ی داڕێژراو له‌ سالی 1970 له‌ ریگه‌ی ئینته‌رنێته‌وه‌ 5 شوێن پێکه‌وه‌ به‌ستران. له‌ ساڵی 1974 پرۆتۆکۆڵی (TCP)واژوو کراو له‌ سالی 1984،هه‌زار سێرڤه‌ر له‌ سه‌ری ده‌ستیان به‌ ئیش کرد.له‌ ساڵی 1989 سۆفتوێری (web) درووست کرا 4 ساڵ دواترسۆفتوێری(mosaic)هاته‌ کایه‌وه‌. له‌ ساڵی 1995 بۆ یه‌که‌م جار باس له‌ بازرگانی ئه‌لێکترۆنی کراو دوای ئه‌وه‌ش ئینته‌رنێت به‌ خێراییه‌کی زۆره‌وه‌ فراوان بوو به شێوه‌یه‌ک که‌ له‌ بیری مرۆڤدا نه‌ده‌گونجا. بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 1977 ته‌نها 111 سێرڤه‌ری ئینته‌رنێت له‌ جیهاندا هه‌بوو، به‌ڵام له‌ ساڵی 1987 ئه‌م رێژه‌یه‌ بووه‌ 10هه‌زار سێرڤه‌ر،ئه‌م فراوان بوونه‌ به‌م شێوه‌یه‌ دریژه‌ی هه‌بوو تا ساڵی2002‌ که‌ ئه‌م رێژه‌یه‌ گه‌یشته‌ زۆرتر له‌200هه‌زار سێرڤه‌ر له‌ جیهاندا.
  رێژه‌ی به‌کارهێنه‌رانی ئینته‌رنێتیش به‌رده‌وام له‌ حاڵی فراوانبوون دایه‌.به‌م شێوه‌یه‌ که‌ له‌ سێپتامبری 2001 رێژه‌ی به‌کارهێنه‌ران، 407ملیۆن نه‌فه‌ر بوون،به‌ڵام له‌ سێپتامبری 2002 ئه‌م ریژه‌یه‌ گۆڕا بۆ 840ملیۆن نه‌فه‌ر له‌ جیهاندا و پیشبینی ده‌کرێت که‌ تا ساڵی 2020 زۆرتر له‌%80 خه‌ڵکی جیهان توانای ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ ئینته‌رنێتیان هه‌بێت.به‌ به‌راورد کردن و لێکدانه‌وه‌ی ئه‌م ئامارانه‌ بۆمان ده‌رده‌که‌وێت ،که‌ شه‌پۆلی سێهه‌م به‌خێراییه‌کی زۆره‌وه‌  تێپه‌ڕده‌بێ و دواکه‌وتن له‌م ره‌وته‌ ئه‌نجامی مه‌ترسیداری به‌دوادادێت.چوونکه‌ وڵاتانی دیکه‌ چاوه‌ڕێ ئێمه‌ نابن تا پێیان بگه‌ین و ئه‌گه‌ر دره‌نگ بکه‌وینه‌ خۆمان، مه‌ودای دیجیتاڵیمان له‌ گه‌ڵ وڵاتانی دیکه‌ زۆرتر ده‌بێت.بۆیه‌ ده‌بێت هه‌رچی زووتربۆقه‌ره‌بوو کردنه‌وه‌ی ئه‌م دواکه‌وتووییه‌ دیجیتاڵییه هه‌نگاو هه‌ڵبگرین.
مه‌ودای دیجیتاڵی نموونه‌یه‌ک له‌ نادادپه‌روه‌ریی له‌ جیهانی ئه‌مرۆدا نیشان ده‌دات ورێخۆشکه‌رێکه‌ بۆ روودانی شه‌ڕی نه‌خوازراو له‌ نێوان وڵاتاندا. بۆتێگه‌یشتن و لێکدانه‌وه‌ی مه‌ودای دیجیتاڵی ئه‌م نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌ دێنینه‌وه‌. هه‌نووکه‌ ڕێژه‌ی ئه‌و زانیاریانه‌ی که‌ له‌ نێوان ئامریکا و ئه‌ورووپادا ئاڵووگۆڕده‌کرێت، نزیک به‌ 162گیگابیته‌ له‌ چرکه‌دا، به‌ڵام رێژه‌ی ئه‌و زانیارییانه‌ی که‌ له‌ نێوان رۆژهه‌ڵاتی ناڤین و ئامریکادا ده‌گوازرێته‌وه‌7%گیگابیته‌. هه‌ر ئه‌م نموونه‌یه‌ مه‌ودای دیجیتاڵی نێوان ئه‌ورووپا ورۆژهه‌ڵاتی ناڤین، له‌ باری ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ زانیارییه‌وه‌ 231 ئه‌وه‌نده‌ نیشان ده‌دات. به‌ هێنانه‌وه‌ی نموونه‌یه‌کی دیکه‌ ئه‌م مه‌ودایه‌مان زۆرتر بۆ ده‌رده‌که‌وێت. رێژه‌ی به‌کارهینه‌رانی ئینته‌رنێت له‌ وڵاتی کۆریای باشوور27میلیۆن نه‌فه‌ره‌، به‌لام نێونجی به‌ کار هێنه‌رانی ئینته‌رنێت له‌ جیهاندا1/7میلیۆن نه‌فه‌ره. به‌ له‌ به‌رچاوگرتنی دانیشتوانی وڵاتی کۆریای باشوور و رێژه‌ی ده‌ستڕاگه‌یشتنیان به‌ ئینته‌رنێت‌ که‌ نزیک به‌ 42% ده‌بیت وبه‌ به‌راورد کردنی له‌ گه‌ڵ وڵاتی ئێران که2/5%، به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ مه‌ودای دیجیتاڵی نێوانیان‌ 30ئه‌ونده‌ ده‌بێ.
له‌ وه‌ها هه‌لوومه‌رجێکدا ئاشکرایه‌ که‌ بۆ گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی مه‌جازی  وئایدیال ڕێگایه‌کی درێژمان له‌ پێشه‌و هه‌روه‌ها ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئه‌م گۆڕانکاریه‌‌ بنچینه‌ییه‌ به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی دواکه‌وتوویی به‌شێک له‌ جیهان ئه‌نجام ده‌درێت و تا بیسته‌کانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ کۆمه‌ڵگای مه‌جازی و سه‌رده‌می مه‌جازی بۆ به‌شێک له‌خه‌ڵکی جیهان به‌دی دێت.
له‌مپه‌ره‌کانی سه‌ر رێگای گه‌یشتن به‌ کۆمه‌ڵگای مه‌جازی به‌ گشتی مرۆیین و ئه‌گه‌ر به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی توانای مرۆڤ له‌ خۆگونجاندن له‌ گه‌ڵ گۆڕانکارییه‌کان، ته‌کنه‌لۆژیا به‌ره‌وپێش بڕوا، له‌وانه‌یه‌ زیانی گه‌وره‌ی به‌دوادابیت و مرۆڤایه‌تی بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بێ به‌وردبینی و ئاگاداریی له‌ ره‌وشی سه‌رده‌م هه‌نگاو هه‌ڵبگرین.
شه‌پۆلی چواره‌م سه‌رده‌می مه‌جازی
پیشبینی ده‌کرێت که‌ تا 10 ساڵی دادێ مرۆڤ ده‌چیته‌ ناو چواره‌مین قۆناغی گۆرانکارییه‌ بنچینه‌ییه‌کانی خۆی که‌ به‌ شه‌پۆلی چواره‌م ناسراوه.
شه‌پۆلی چواره‌م له‌ راستیدا شیوازی پێشکه‌وتووی سه‌رده‌می زانست و زانیارییه‌، به‌و جیاوازییه‌وه‌ که‌ له‌م قۆناغه‌دا کێشه‌ گشتییه‌کانی مرۆڤ له‌ بواری دابینکردنی بژێوی و به‌رهه‌مهێنانی ئامڕاز و ده‌ستراگه‌یشتن به‌ زانیاری چاره‌سه‌ر بووه‌ و پێویستی به‌ گۆڕانکاری نوێ درووست بووه‌. به‌ ده‌ستپێکردنی قۆناغی چواره‌م کۆمه‌ڵگایه‌کی نوێ و ‌سه‌رده‌مێکی نوێ درووست ده‌بێ که‌ زۆربه‌ی کاروباره‌کان به‌ شێوه‌ی مه‌جازی به‌ڕێوه‌ده‌چن و‌ به‌ناوی سه‌رده‌می مه‌جازیی ناسراوه‌.
له‌م قۆناغه‌دا زۆربه‌ی کارووباره‌کان به‌ شێوه‌ی نافیزیکی به‌ڕێوه‌ده‌چن. بۆ نموونه‌ بۆ کڕینی شتێک له‌ سوپه‌ڕمارکێتێک له‌ شوێنێکی دوور و ته‌نانه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات پێویست به‌ ئاماده‌بوونی فیزیکی کڕیار و فرۆشیار له‌ شوێنێکی دیاریکراو نیه‌و بۆ فێربوونی زانستێک پیویست به‌ رۆیشتن بۆ قۆتابخانه‌ یان زانکۆیه‌ک وه‌کوو زانکۆکانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ نیه. مامۆستایه‌ک ده‌توانێت له‌ هه‌مانکاتدا له‌ ماڵی قۆتابییه‌کانی( له‌ هه‌ر ناوچه‌ و وڵاتێکی جیهاندا) به‌ شێوه‌ی مه‌جازی ئاماده‌ بێت و وانه‌کانیان بۆ بڵێته‌وه‌. ئه‌م ئاماده‌بوونه‌ی مامۆستا تا ئه‌و ئاسته‌ سرووشتی ده‌بێت که‌ قۆتابی هه‌ست به‌ بوونی مامۆستا له‌ به‌رامبه‌ری خۆی ده‌کات.
له‌م قۆناغه‌دا پاره‌ی فیزیکی که‌لکی لێوه‌رناگیرێ و له‌ رێگه‌ی کامێرای تایبه‌ت و ته‌یار به‌ سیسته‌می فۆتۆمه‌تریکه‌وه له‌ رووی گلێنه‌ی چاوه‌وه‌- تاکه‌کان ده‌ناسرێنه‌وه و ئیدی پێویستی به‌ کارتی پێناس نامێنێ و به‌ شیوه‌ی ئۆتۆماتیکی زۆربه‌ی کاروباره‌ رۆژانه‌کانی مرۆڤ ‌‌به‌ڕێوه‌ده‌چن. بازرگانی مه‌جازی بڕه‌و په‌یدا ده‌کات و توانای کڕین و فرۆشتن له‌ هه‌ر کات و شوێنێکدا کرده‌یی ده‌بێت. کۆبه‌رهه‌مهێنان که‌م ده‌بێته‌وه‌ به‌رهه‌مهێنانی تایبه‌تی و شمه‌کی مه‌جازی فراوان ده‌بێت. له‌ شمه‌که مه‌جازییه‌کان ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ سۆفت وێر، زانیاری، مووسیقا و فیلم بکه‌ین که‌ هه‌نووکه‌ به‌شێکی زۆری داهاتی وڵاته‌یه‌کگرتووه‌کانی ئامریکا پێکدینێت.
زۆربه‌ی بواره‌کان که‌ هه‌نووکه‌ پێشگری(e)یان هه‌یه‌ ده‌بن به‌ خاوه‌نی پێشگری (cyber).بۆ نموونه‌ بانکی مه‌جازی جێگه‌ی بانکی ئه‌لیکترۆنی ده‌گرێته‌وه‌ و پاره‌ی مه‌جازی جێگای پاره‌ی ئه‌لێکترۆنیو بازرگانی مه‌جازی جیگای بازرگانی ئه‌لێکترۆنی و په‌روه‌رده‌ی مه‌جازی جێگای په‌روه‌رده‌ی  ئه‌لیکترۆنی وله‌ ئاکامدا حکومه‌تی مه‌جازی جێگای حکومه‌تی ئه‌لێکترۆنی ده‌گرێته‌وه‌ که‌ له‌ شه‌پۆلی سێهه‌مدا جێگیر ببوو.هه‌زاران پیشه‌ی مه‌جازی جیگای پیشه‌ کلاسیک و ئه‌لێکترۆنییه‌کان ده‌گرنه‌وه‌. ئاکامی سه‌ره‌تایی ئه‌م گۆڕانکارییانه سڕانه‌وه‌ی تاکه‌خوازی ودیکتاتۆرییه‌ت له‌ کۆمه‌ڵگا ورێکخستنی کاری گرووپی و رای گشتییه‌ له‌ رێگای  ئامڕازه‌کانی  راگه‌یاندنی کارلێکییه‌ه‌.
کۆمه‌ڵگای مه‌جازی له‌ سه‌ر بنه‌مای زانست داده‌مه‌زرێت و به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و په‌روه‌رده‌ و فێربوون به‌ سه‌ره‌کیترین پێداویستی مرۆڤ ده‌ژمێردرێ وهه‌موو بواره‌کانی ژیان گۆڕانکارییان به‌ سه‌ردا دێت، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ تیایدا دادپه‌روه‌ری و ئاسایش بۆ هه‌موو که‌سێک دابین ده‌بيت.
له‌ سه‌رده‌می مه‌جازیدا هه‌ڵسوکه‌وت و کرداری مرۆڤ به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی ده‌گۆڕدرێت و هه‌ندێک تایبه‌تمه‌ندی وه‌کوو درۆزنی، کوشتن، دزی و پێشێلکردنی مافی خه‌ڵک و... تاد،به‌ هۆی ئاشکرابوونی کردارو ره‌فتاری مرۆڤ، به‌ گشتی ده‌بینرین و ده‌توانرێ به‌دواداچوونی بۆ بکرێت.هاوڵاتیان ده‌رفه‌تی زۆرتریان ده‌بێت بۆ خوێندنه‌وه‌و ناسینی جیهان و فه‌لسه‌فه‌ی بوونی مرۆڤ و به‌ شێوه‌یه‌کی باشتر په‌روه‌رده‌ ده‌بن و له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ باری تیۆرییه‌وه، پرسی گوزه‌ران و دابینکردنی ئامڕازی کارو ده‌ستراگه‌یشتن به‌ زانیاری جاره‌سه‌ر بووه‌، سه‌رنجدان به‌ پرسه‌ مه‌عنه‌وی و مه‌زهه‌بییه‌کان زیاتر ده‌بێت.
یه‌کێک له‌ کێشه‌کانی مرۆڤ بۆ گه‌یشتن به‌ سه‌رده‌می مه‌جازی بۆ باری ده‌روونی مرۆڤه‌کان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ که‌ به‌ گشتی به‌رنگاری گۆڕانکاری  ده‌بنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش تایبه‌ت به خه‌ڵکی وڵاتێکی دیاریکراو نیه‌.بۆ نموونه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئامریکادا پێشکه‌وتنی ته‌کنه‌لۆژیا له‌ پێشه‌وه‌ی خوێنده‌واری گشتی کۆمه‌ڵگایه‌، واته‌ خه‌ڵکی ئامریکا سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ ئامڕازی باشیان له‌ به‌ر ده‌ستدایه‌،به‌‌ شێوه‌ی پێویست  که‌ڵکی لێوه‌رناگرن.له‌ راستیدا سیسته‌می ئامریکا له‌ پاش گۆڕانکارییه‌ ته‌کنه‌لۆژیکه‌کانه‌ و به‌رنامه‌ی فێرکاری گشتی بۆ ناساندنی ته‌کنه‌لۆژیا به‌رده‌سته‌کان له‌ گۆڕێدا نیه‌، هه‌ربۆیه‌سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی %90ی خه‌ڵکی ئامریکا توانای ده‌ستڕاگه‌یشتن به‌ تۆڕه‌ پانتا فراوانه‌کانیان هه‌یه‌،ته‌نیا %9ی دانیشتوان له‌م تۆڕانه‌ که‌ڵک وه‌رده‌گرن.
‌سه‌رچاوه‌:وێبسایتی تفاهم
...درێژه‌ی بابه‌ت